Adl-i İlahi

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


Değiştiren, hâlden hâle sokan Allah'ın kudreti ile, ilk varlık or-tadan silindi.
Değiştiren güç, ilk varlığın yerine bir başkasını koydu.
Yüz binlerle diğer varlığın da durumu aynıdır. / Birbiri ardınca gelenlerden sonraki de öncekinden iyi ve üstün-dür.
Başka bir yerde de şöyle der:

İn cihân ceng-est çun kull be-ngerî
Zerre zerre hem-çu dîn bâ kâferî
An yekî zerre hemî perred be-çep
V'an diğer sû-i yemîn ender taleb
Ceng-i fi'lî, ceng-i tab'î, ceng-î kavl
Der miyân-i cüz'ha harbîst havl
İn cihân zin ceng kaaim mî buved
Der anâsır der-niger tâ hall şeved
Çâr unsur çâr ustûn-i kavîst
Ke ber-îşan sakf-i dunyâ mustevîst
Her sutünî işkenendey-i ân diger
Ustun-i âb işkenendey-i her şerer
Pes binâ-i halk ber ezdâd bûd
Lâcerem cengî şod ender darr-u sûd
Hest ahvâlet hilâf-i yekdiger
Her yekî ba-hem muhalif der eser
Fevc-i leşgerhâ-i ahvâlet bebîn
Her yekî ba-dîgerân der ceng-o kîn.

Bu evrende bir savaştır, bir çatışmadır sürmekte, eğer bütünü göz önünde tutarsan, / zerreler arasında küfr ve iman arasında olduğu gibi bir çatışma var.

Bir zerre sola doğru uçmakta iken, / diğeri de sağa doğru atılmada.
Fiil bakımından, tabiat yönünden veya sözlerle bir savaş, bir çatışma.
Bu evren, bu savaş dolayısı ile ayakta kalmakta / Unsurlara bak, bunu anlarsın.
Dört unsur, dört güçlü sütun gibidir. / Dünyanın çatısı bu dört sütun üzerinde durur.

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


Bu sütunlardan Her biri, diğerine aykırıdır. / Meselâ su, kıvılcımı söndürür.
Demek ki yaratılış binası karşıtlar üzerindedir. İster istemez yarar ve zarar arasında bir çatışma vardır.
Hâllerinin her biri diğerine karşıttır. / Her birinin etkisi de diğerinden farklıdır.
Hâllerinin askerinin akınını seyret! / Her biri diğeri ile savaş hâlinde. (173)

İbn Haldun (174), Ali el-Verdî'den naklen el-Mehzele adlı eserinde şöyle der:
"İnn'et-tenazu' unsurun esasiyyun min anâsır'ut-tabiat'il-beşe-riyye." (Şüphesiz insan tabiati unsurları arasında esaslı bir unsur, karşıtlar arası çatışmadır.)

Ünlü Alman feylesofu Hegel (175) -ki daha önce de onun sözlerin-den bir nakilde bulunmuş idik- bu konuda, "Hegel'in Diyalektiki" adı ile anılan bir özel görüşe sahiptir ve felsefede yüzeyden bilgisi olanlar çok defa aşırı biçimde bu sözden dayanak ararlar. Hegel bu konuda der ki:
Düşünce olsun, nesnel varlığı olan bir şey olsun, her nesne veya her imge, karşıtınca çekilir, sonra onunla birleşir ve daha üstün, daha kıvamında bir bütün oluşturur... Her konum, her sonuç, önce bir karşıtlığın bulunmasını gerektirir, daha sonra bir uyuşma ve bileşim meydana gelir. (176)
Ona selâm olsun, Müminler Emiri Ali (a.s) hutbelerinin birçok ye-rinde "karşıtlık kanunu"na işaret etmektedir. 184. hutbede şöyle buyu-rur:
(O ulu imam, "O, hiçbir başka şey gibi değildir" ilkesinden yararlanarak, burada Allah'ı bilme ve tanıma konusuna değinirken, Allah ile evren arasında menfî yönden bir mukayese yapmaktadır.)

Allah, bilinç ve algılamaya yarayan cihazları insanda yaratan olduğuna göre, buradan anlaşılabilir ki, kendisi bu uzuv ve cihazlara muhtaç değildir. (Diğer bir deyişle yarattıklarının bilinci ve kavraması için yer ve araç belirlediğine göre, kendi şuur ve idraki, bilinci ve algılaması, araca, organa ve yere muhtaç değil, bunlarla kayıtlı değildir.)

Varlıklar arasında meydana getirdiği tezattan, karşıtlıktan anlaşılır ki, kendisi için bir karşıt söz konusu değildir. (177) Onlar arasında meydana getirdiği yakınlık ve akranlıktan bilinir ki, kendisine akran, karîn yoktur. (Benzeri, misli yoktur.) Zulmet ve nur arasında, açıklık ve müphemlik (vuzuh ve ibham) arasında, kuruluk ve yaşlık arasında, sıcak ve soğuk arasında karşıtlık karar kılmıştır. Karşıt ve düşman tabiatlerin uyuşmasını ve onların birbirine u-laşmasını sağlamış, uzakları birbirine yaklaştırmış, yakınları uzaklaştırmıştır. (178)

Nehc'ül-Belâğa'nın ilk hutbesinde, Adem'in yaratılışından bahse-derken, "Çeşitli unsurlardan yoğrulmuş ve hamuru karılmış, benzer ve aykırı unsurların birleştirilmesinden oluşmuş." buyurulmaktadır. (179)

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


Tezadın Felsefî Temeli

Hareketi eksen olan bir evrende, karşıtlığın hüküm süreceği ke-sindir. Çünkü, hakîmlerin söyledikleri gibi, hareket bir engelleyicinin (muâvek) var olmaması hâlinde mümkün değildir. Hareket, çaba-lama ve çırpınmadır. Bu da çatışma ve çarpışma varsa söz konusu olabilecek bir şeydir.

Diğer bir deyişle: Hiçbir tabiî hareket bir zorlama (kasr) olmaksızın mümkün değildir. Bir cismin kendi tabiî yerine doğru hareket etmesi, ancak kendi olması gereken yerinde bulunmaması ile mümkündür. İnsanın kemâle doğru hareket etmesinin, seğirtmesinin sebebi de, kemâlden yoksun olmasıdır.

İnsanın mutluluğu özleyebilmesi, dileye-bilmesindedir ve bir dileği olmak da dilenen ve özlenen şeyden yok-sunluk hâlinde söz konusu olabilir. (180)
Diyalektik düşünce yöntemini -hareket ilkesi, karşıtlık ilkesi ve doğadaki parçalar arasındaki ilişki ve bağlantı ilkesi ile birlikte olduk-ça- biz de kabul ederiz, bu ilkeler, çok öncelerden beri, ilâhî hakîmlerin (181) ilgisini çeken ve onların da açıklamış bulundukları ilkelerdir. Yollarımızın ayrıldığı nokta şuradadır:

Diyalektik düşüncenin gerçek özünün Hegel'den itibaren başladı-ğının ileri sürülmesinin sebebi, "düşünce"nin de madde gibi hareket, tezad, karşılıklı etkilenme kanunlarının kapsamında olduğunun söy-lenmesidir. Doğa (tabiat) ile ilişkili olduğu ölçüde bu düşünce doğru-dur, doğru bir felsefî ilkedir. Ancak, bilgi edinme (epistemoloji) konu-sunu da bu kanunlar açısından ele alarak -bunu doğru düşünce yönte-mi diye adlandırdıkları için böyle bir tutum takınırlarsa, bu tutum ka-bul edilemez. Burada bu konuya daha fazla giremeyeceğiz. (182)

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


Özet ve Genel Sonuç

Adl-i ilâhî açısından şerler (kötülükler) konusundaki sözümüz bu-rada sona ermektedir. "Ölüm" konusunu, özel bir düşünce ile, ayrı ve başlı başına ele alacağız. Burada, hatırlatma amacı ile, buraya kadar üzerinde durduğumuz temel ilkeleri kısaca tekrarlayacağız:


1- Hikmet sıfatı, diğer bir deyişle hakîm olmak, Allah ve insan hakkında iki ayrı anlamdadır. İnsanın hakîm oluşunun anlamı, her işinde makul bir amaç gütmesi, en yüce ve erdemli hedefleri ve bu he-deflere erişmek için de en iyi araçları seçmesidir. Fakat Allah mutlak anlamda "Ganî"dir, bir "hedef" aramaz; O'nda var olmayan bir kemal söz konusu olamaz ki, ona erişmek için araştırsın, gayret sarf etsin.
O'-nun hakîm olmasının anlamı; yaratıklarını, lâyık oldukları ve erişmeleri yaradılışlarına göre mümkün olan kemal derecelerine eriş-tirmektir. O'nun işi "icad"dır, var kılma, daha ileri derecesine eriştir-medir.
Bu konudaki tereddüt, soru ve eleştirilerin bazıları, Allah'ın hakîm oluşu ile insanın hakîm oluşu (bilgeliği) kavramlarını karıştırmak ve yanlış kıyaslar yapmaktan ileri gelmektedir.

Çoğu kez, "Şu şey niye yaratılmıştır ki?" diye sorulur ve bu so-ruyu soran, "Bu nesneyi yaratmada Allah hangi amacı gütmüştür?" an-lamında sorar. İşte burada, insanın eylemlerinde aranan amaç ile Alla-h'ın işi arasındaki fark, gözden kaçırılmış demektir. Böylece Allah'ın da insan gibi eksikliklerini telafi etme gayreti olup tekâmül etme iste-diği yanlış sanısına düşülmüş olur.
Fakat başlangıçtan itibaren Allah'ın hakîm olmasının doğru anla-mının bilincinde olunursa, O'nun zatının değil, sadece fiilinin bir he-defi olabileceği bilinirse, her yaratılışın hikmetinin onun yaradılışında gizli olduğu, Allah'ın hakîm olmasının, yaratılmışları tabiî hedeflerine yöneltmek olduğu kavranırsa, yukarıdaki sorusunun cevabını tez elden bulabilir.

2- Bütün cihanı kapsamakta olup, "varlık feyzi" demek olan ilâhî feyzin, kendine özgü bir düzeni vardır. Olgular ve olaylar arasında ön-celik ve sonralık, sebep ve sonuç gibi ilişkiler geçerlidir ve bu düzen değişken değildir. Hiçbir var kılınmış, yaratılmış nesne için, kendi mer-tebesinden çıkış ve başka bir mertebeye geçiş imkânı yoktur.
Varlıkların ve özellikle insanın tekâmülünün anlamı, kendi mer-tebesinden sapıp başka bir mertebeye geçme anlamında değil, insanın varlık âleminde tekâmül yönündendir. Varlık âleminde bazı derece ve mertebelerin var olması, kemal ve noksanlık, zaaf ve şiddet açısından bazı farklılıkların bulunması, [adalete aykırı] bir ayırımcılık anlamında değildir. [Allah, kimseye kendi şartları ve yeteneği üzerinde bir ödev yüklemez.]

3- Allah'ın sun'u, yaratışı küllîdir, cüz'î değildir. Zarurîdir, tesadüfî veya belirli şartların bir araya gelmesine bağlı değildir. Burada da ya-nılgıya düşmelerin sebebi; insanın sun'u, bir eser ortaya koyması ile Allah'ın sun'u arasında yanlış kıyas yapılması, Allah'ın sun'unun, ese-rinin de insanın eseri gibi cüz'î ve belirli şartların bir araya gelmesine bağlı olduğunun sanılmasıdır.

Oysa bu sadece insan için böyledir. İnsan meselâ bir ev yapmak isterse, bu iş için gerekli araç ve gereçleri bir araya getirmesi, malze-meyi gerektiği gibi derip çatarak bu evi meydana getirmesi gerekir. Oysa Allah için böyle midir? Acaba yüce Allah'ın sağlam sun'u, birkaç yabancı işin arasında suni ve geçici olarak oluşturduğu bağ türünden midir?

Geçici ve suni bağ icat etmek, insan gibi bir yaratılanın işidir. Çünkü birincisi, insanın kendisi bu mevcut düzenin bir parçası ve ona egemen olan kanunların mahkumdur. İkincisi, insan belirli bir çerçeve dahilinde varlıkların sahip oluğu güç, yetenek ve özelliklerden yarar-lanır. Üçüncüsü, insanın iradesi cüz'î illetlerin elindedir; fiilleri, çevre ve iklim şartlarından da etkilenir. (Meselâ ev aracılığıyla kendisini sı-caktan ve soğuktan koruması gibi.) Dördüncüsü, insanın bu gibi fiilleri, harekete geçirme türündendir; gerçek anlamda "icad", varlık veren eylemler değildir. Yani insanın failliği icadî olmadığı için insan hiçbir şeyi var edemez; aksine var edilmiş nesneleri kendi amacına göre yer değiştirerek birbirine çatar, karar, iliştirir ve böylece bir "eser" ortaya koyar; Allah'ın var kıldığı nesnelerden yararlanır. Ancak Allah'ın fail-liği, icadîdir. O, her şeyi tüm güçleri, istidatları ve özellikleriyle birlikte yaratandır. Ki bu güçler ve özellikler eşit bir şekilde bütün nesnelerde işlevini yürütmektedir.

Meselâ Allah, ateşi yakıcılık özelliği ile yaratmıştır, yoksa bir kim-senin kulübesini ısıtsın, fakat mesela giysisini yakmasın diye değil. Ateşi, elektriği belirli insanlar için de yaratmış değildir. Şu hâlde yara-tılış hikmetini, bütün varlık nizamını göz önünde tutarak düşünmek ge-rekir; yoksa meselâ ateşin kimlerin evini ısıttığını ve kimlerin amba-rında yangına neden olduğunu düşünüp hesaplayarak değil.

Diğer bir deyişle; Allah'ın işlerini, zatî bir hedef arayarak değil, fi-ilin hedeflerini düşünerek ele almamız gerektiğine ek olarak, şunu da bilelim ki: Allah'ın, Yaratıcı'nın fiillerinde küllî hedefler söz konusu-dur, cüz'î hedefler değil ve bu hedefler zarurîdir (bunlar Allah'ın mut-lak irade ve kudreti ile belirlenmiştir), belirli şartların (Allah'ın iradesi dışında) bir araya gelmesine muhtaç değildirler.

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


4- Bir şeyin var olması için yüce Allah'ın eksiksiz gücünün yanı sıra söz konusu şeyin kabiliyeti de gereklidir. Bazı varlıkların bir takım nimet ve lütuflardan yoksun kalması, kabiliyet eksikliğinden kay-naklanmaktadır. Acizlik, zaaf ve bilgisizlik gibi yokluk kabilinden olan şerler, insanoğluna ait olan yani yaratış nizamındaki ittifakî ve cüz'î yönüyle değil de, Allah'ın kutsal zatına ait olan yani yaratış ni-zamındaki küllîlik yönü ile değerlendirildiğinde, aslında kabiliyet ek-sikliğinden kaynaklanan hususlar olduğu görülür.

5- Allah-u Teala, zatı itibariyle Vacib'ul-Vücûd olduğu gibi, bütün cihet/yön ve sıfatlar itibariyle de Vacib'ul-Vücûd'dur. Böyle olunca da Vacib'ul-İfaze ve Vacib'ul-Cûd'dur. Var olma veya bir kemali elde et-me imkânı bulunduğu takdirde varlığı veya kemali bağışlamaması, bu yöndeki feyzini esirgemesi muhaldir.
Şu hâlde bir yaratılmış, bir kemal derecesi için kabiliyete sahip olduğu bu imkânı elde etmiş göründüğü hâlde nasibi olmuyorsa, bura-daki imkân, yaratılmışlar düzeyindeki cüz'î ve belirli şartların oluşma-sına bağlı bir imkân demektir; yoksa küllî ve zarurî sebeplerden doğan bir imkân değildir.

6- Şerler, ya temeli yokluk olan görünümlerdir veya başka şeylerin yok olmasına köken olabilen şeylerdir. Şer sayılmalarının sebebi de, yokluğa köken (menşe) oluşlarıdır.

7- İkinci tür şerlerin şer olabilişleri, bizatihî kendi varlıklarında değil, izafî ve nisbî varlıklarındadır.

8- Gerçekten varlığı olan, meydana getirilebilen, yaratılabilen, ken-dileri için illiyet (nedensellik, sebep-sonuç) ilişkisi söz konusu olabilen şeyler "gerçek varlık" (vücud-i hakîkî)tır, bağımlı ve görece varlıklar için (vücûd-i izafî) bunlar söz konusu değildir.

9- Şerler, başka bir şeye bağlı olarak ve araz (ilinek) dolayısı ile şerdirler, yoksa kendi özlerinde şer olarak yaratılmış değildirler.

10- Evren bölünmez bir bütün, bir birimdir. Bu bütünün bazı par-çalarını ortadan kaldırarak diğerlerini yerinde bırakmayı düşünmek; kuruntudan ve hayal düzeyinde kalan bir oyundan ibarettir.

11- Şerler ve hayırlar; iki ayrı dizi ve sıralanmada birbirinden ayrı olarak yer alan şeyler değildirler. Birbirine karışmış olarak bulunurlar. Yoklukları varlıklardan ve görece (izafî) varlıkları gerçek varlıklardan ayırmak mümkün değildir.

12- Yalnızca yoklukları varlıklardan ve görece (izafî) varlıkları ger-çek varlıklardan ayırmanın mümkün olmadığını söylemekle yetineme-yiz, gerçek varlıklar da, evrenin bölünemezliği ilkesi gereğince, birbir-leri ile bağlantılıdırlar ve ayrılamazlar.

13- Varlıklar; birey olarak ve birbirlerinden bağımsız olarak ele alındıkları takdirde başka bir hükme, buna karşılık bir organizmanın bir parçası olarak ele alındıklarında başka bir hükme tabidirler.

14- Parçaların birbirine bağlılığı ve bir organizma, bir bütün oluş-turmaları ilkesi göz önünde tutulduğunda, bireysel ve bağımsız varlık, sadece varsayıma dayanan ve soyutlama yolu ile elde edilmiş bir kav-ram olur.

15- Kötülük (şer) ve çirkinlik olmasa idi, hayrın ve güzelliğin an-lamı olmazdı.

16- Şerler ve çirkinlikler, hayırlar ve güzelliklerin belirginleşme-sine, görünür olmalarına yararlar.

17- Kötülükler (şerler), hayırların kaynağı ve musibetler, sevinç ve mutlulukların anasıdır.

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


AÇIKLAMALAR -DİPNOTLAR

(127) "Feleğin çatısını söktüğümüzde ve yeni bir evren tasarladı-ğımızda" şeklinde tırnak içinde verdiğimiz cümle bölümü, metinden, şiirden iktibas edilmiş manzum bir mısradır: "Felek-ra sakf be-şkafim-o tarh-i nov beyendazim."
Mısraın kimden olduğu belirtilmiyor. Hâfız'ın bir gazel matla'ının ikinci mısrasıdır. Merhum İkbal de "Emekçi"nin ağzından, Peyam-ı Maşrık'ın Nakş-i Fireng bölümünde şöyle der:
Mugan o Deyr-i Mugan-ra nizam-i taze dehîm
Bina-i meygedeha-i köhen ber-endazîm
Âleme yeni bir düzen getirelim
Eski kurumları kaldıralım.

128) İstanbul'da türbesi olan ve ziyaret edilen "Merkez Efendi"-nin, Şeyhi Sünbül Sinan'ın (Sünbül Efendi) "Âlemin tasarrufu sana verilse idi ne yapar, neyi düzeltirdin?" sorusuna, "Her şeyi merkezinde bırakırdım." cevabını verdiği ve bu yüzden "Merkez" unvanı ile anıl-dığı anlatılır. Erzurumlu İbrahim Hakkı da, "Mevla görelim neyler / Neylerse güzel eyler." demiştir.

(129) Aristoteles (M.Ö. 384/322/21): Ünlü Yunan feylesofu. Peripa-tetik (Meşşaî/Gezginci) Felsefe Okulu'nun ve Bilim Felsefesi'nin ku-rucusudur. Eski Yunan düşüncesinde evren düzenli bir birim, bir bü-tünlük olarak düşünülmüş ve "Chaos"un (kaos) karşılığı olarak, bu dü-zenli bütünlüğü ifade etmek üzere "kosmos" terimi kullanılmıştır. İlk olarak bu adı verenin Pythagoras (Fisagor) olduğu söylenir. (M. Ö. 580-500 dolaylarında.)

(130) Mir Fendereskî: Mir Ebu'l Kâsım-ı Fendereskî, Mollâ Sadrâ (Sadr'ul-Müteellihin)'nın çağdaşı olan bir hakîm ve ariftir. Oğlu Mirza Ebu Talim Fendereskî de şair ve bilginlerden olup Meclisi'nin öğren-cisidir. Mir Ebu'l-Kâsım-ı Fendereskî, Isfahan'da uzun süre felsefe (hikmet) ve ilâhiyat okutmuştur. Mollâ Sadrâ, onun öğrencileri arasın-da anılır; ancak, Corbin, Mollâ Sadrâ'nın bu husus da birşey söyleme-miş oluşu dolayısı ile, bunu kesin görmez. Hakkında daha fazla bilgi için Corbin, anılan yer ile, Ferheng-i Mu'in'e başvurulabilir.

(131) Hegel (Georg Wilhelm Friedrich) (1770-1831): Ünlü Alman feylesofudur. Karl Marx (1818-1883), "Tarihî Materyalizm" ve "Mark-sizm" denen akımın kurucusu Alman feylesofudur. Friedrich Engels (1820-1895), Marx ile birlikte dialektik materyalizm akımının kurucusu sayılan Alman düşünürüdür. Dialektik Düşünce'nin; ancak yaratılmış-lar âleminde yeri ve geçerliği olduğunu ve dialektik kanunların "süne-tullah" demek olduğunu kavrayamayan veya kavramak istemeyen Marx ve Engels, Hegel'in Dialetkik yöntemini -kendi görüşlerince- "mistik" öğelerden kurtarmışlar ve kendi materyalist felsefelerine al-mışlardır. Oysa dialektik düşünce ve dialektik kanunlar sadece yaratılmışlar âleminde geçerliği olan doğrulardır. İlâhî kanunlar (sünnetullah, tabiî kanunlar), tam aykırı bir sonuca varılarak, materya-list düşüncenin doğ-ruluğunun kanıtları olarak ele alınamazlar.

(132-133) Hâfız için, yukarıda N. (77)'e bakınız. "Mustafa kandili Ebu Leheb kıvılcımı ile birliktedir" mısraı, Hâfız Divanı'nda "Eger çi arz-i huner pîş-i yar bi-edebist / Zeban hamûş ve leykin dehan por ez arabist" matla'lı gazeli içindedir. Kur'ân-ı Kerim'de Tebbet (111) Su-resi'nde adı geçen Ebu Leheb, Resul-i Ekrem'e (s.a.a) düşmanlıkta ileri giden bir yakını idi. "Leheb", "alev" anlamına geldiğinden Ebu Le-heb'in sözlük anlamı "ateş" babası"dır. Tebbet Suresi'nde onun alevli, yalımlı ateşe gireceği beyan buyrulur. Hâfız da Mustafa çerağı ve Ebu Leheb kıvılcımından söz ederken, Ebu Leheb'in unvanına da işa-ret etmektedir. 2. beytin 2. mısra'ını "Ebu Leheb olmazsa ateş kimi ya-kar ki?" tarzında anlamak da mümkündür. Nitekim Gölpınarlı'nın "Hâ-fız'a ait olduğu şüpheli" gazeller arasına aldığı (D) 22. sayılı ve "Der her deva ke coz berk enber taleb ne-başed / Ger harmeni be-sûzed çendan aceb ne-başed" matla'lı gazelde bu beytin tercümesi şöyledir: "Aşk iş yurdunda kafirlikten, kurtulmaya imkan yoktur. Ebu Leheb ol-mazsa, ateş kimi yakacak?" Herhâlde Merhum Mutahharî bu gazeli Hâfız'a isnad edilmiş olarak bir divan metninde görmüş ve almıştır. İran'da yeni basılan birçok Divan nüshasında bu gazeli bulamadım. Merhum İkbal, Peyam-ı Maşrık'da, Hâfız ile aynı vezni kullandığı bir gazelde "Zuhur-i Mustafa..." kullandığı mazmundan yaralanır: "Mus-tafa'nın zuhuruna bahane, vesile olan, Ebu Leheblik'lerdir." Bu mısra, beytin önceki mısraından anlaşıldığına göre, o dönemde Hind Müslü-manları arasında büyük ümit uyandıran Millî Mücadele'ye; Batılılar'ın düşmanlığının ve saldırılarının sebep olduğunu belirtmek için söylen-miştir.

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


(134) Kimin söylediği belirtilmiyor.

(135) Burada da mısraın kime ait olduğu belirtilmemiştir.

(136) Bu beyit de maalesef kime ait olduğu belirtilmeden zikre-dilmiştir. Belki Şeyh Mahmud-i Şebüsterî'den (1289-1325) olabilir.

(137-138) "Sen-ben yokuz, biz varız!" (Ziya Gökalp) sözü yanlış ve aşırı yorumlanırsa, "birey" kabul edilmemiş ve dolayısı ile "insan hakları" ve "hukuk devleti" anlayışı hükmünden sarsılmış olur. Durk-heim'in (1858-1917) pratikte yine "faşist" uygulamalara mesned olabi-lecek görüşleri de ihtiyatla ele alınmalıdır. Nitekim Merhum Mutahha-rî'nin daha sonra söyledikleri ile verdiği örnekler karşılaştırılırsa, bu konunun daha fazla düşünülmeye muhtaç olduğu görülür.

(139) Ebu Ali Sina: Batı'da Avicenna ve bizde İbn Sina adı ile anı-lan ünlü bilgin ve düşünürdür. Eserleri ve görüşleri hakkında Corbi-n'in -daha önce anılan- İslâm Felsefesi Tarihi'nin çevirisine başvuru-labilir.

(140) Hegel'e ait metin, Merhum Mutahharî'nin adını andığı Farsça çevirinin çevirisidir. Hegel'in hangi eseri veya makalesinden olduğu belirtilmemiştir. W. Dourant'ın anılan eserinin aslına bakılmalıdır.

(141) Mesnevî'nin 6. cildinden alınmıştır. Gölpınarlı çevirisinde: 6/3570.

(142) Mesnevî, 6. cilt. Gölpınarlı çevirisinde 4830. beyit.

(143) Mesnevî'den alınmış olması gereken bu mısraın -diğer be-yitlerde de yapıldığı gibi- yeri belirtilmemiştir. Herhâlde bir beytin ikinci mısraı olduğundan ben de yerini elimdeki yetersiz imkanlarla tespit edemedim.

(144) Kazvinî Şerhi, c.3, Tahran, 1380 (hicrî), 45. Mektup, s. 276/ 277'ye bakınız.

(145) İmam Muhammed Bâkır (s.a.a), Ehlibeyt İmamları'nın be-şincisi, İmam Hüseyin'in oğlu İmam Seccad'ın (Zeynulabidin) oğlu, İmam Cafer Sadık'ın da babasıdır.

(146) Yukarıdaki dipnotta da belirtildiği üzere İmam Cafer Sadık (a.s), Ehlibeyt İmamları'nın altıncısıdır. Devrinde nisbî bir serbestlik olduğu, Abbasîler iktidara gelerek bir süre için Emevîlerin halk üze-rindeki baskısını kaldırdıkları ve ilmî faaliyetleri önleyemedikleri için; İmam Ca'fer-i Sadık, "mezheb" adlarının ortaya çıkmakta olduğu bu sıralarda, Ehlibeyt görüşünü öğretmiş, bu yüzden de Ehlibeyt mezhebi, "Caferî" mezhebi olarak da anılmıştır. Yoksa İmam Sadık, kendisi-ne kadar olan Emir'ul-Mü'minin, Hasan, Hüseyin (Seyyidu'ş-Şüheda), İmam Seccad, İmam Bâkır çizgisinden ayrılan bir yeni mezhep kuru-cusu değildir. İmam Muhammed Bâkır (a.s), M. 720 tarihinde zehirle-nerek şehit edilmiş idi. İmam Sadık da bu tarihten itibaren imamet gö-revini üstlendi. Şahadeti 765 M.'dedir.

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


(147-148) "Bazı şeyler vardır ki hoşlanmazsınız ve o size hayırlıdır. Bazı şeyler de vardır ki hoşlanırsınız ve o sizin için şerdir." (Bakara 2/216) "...Hoşlanmadığınız bir şey de olabilir ki Allah sizin için nice hayırlar takdir etmiştir." (Nisâ, 4/19). "O bahçe sahiplerini sınadığımız gibi onları da sınarız." (Kalem, 68/17) "Belki (doğru yola) dönerler diye onları haseneler ve seyyieler ile (güzellikler, iyilikler ve kötülükler ile) sınadık." (A'râf, 7/168) "Sizi şüphesiz biraz korku ile, açlık ile ve mal azalması ile, nefse gelen eksiklikleri ve gelir (ürün) azalması ile, sınarız, müjdele sabredenleri." (Bakara, 2/155) "(Allah) şüphesiz, sizden gayret ve cehd gösterenleri, cihad ehlini (mucahidin) ve (karşılaştıkları güçlüklere) sabredenleri bildirmek ve haberlerinizi (gerçek yüz ve durumlarınızı) bildirmek için sizi sınamaktadır." (Muhammed, 47/31) "Fıska düştükleri, aşırı günahlara daldıkları için onları böyle sına-makta idik." (A'râf, 7/164)

"Biz, yeryüzünde ne varsa, bir süs, bir ziynet kıldık, insanların hangisi daha iyi, daha güzel amelde bulunacak, sı-namak için." (Kehf, 18/7) "(Allah, gereğinde savaş emri ile) bir kısmı-nızı, bir kısmınız ile sınamak diler." (Muhammed, 47/4) "Allah dilese idi, sizi tek bir ümmet kılardı, ancak, Allah size verdikleri [bir eksiksiz program oluşturan emirler] dolayısı ile sizi sınamaktadır." (Mâide, 5/49) Yine bk. En'âm, 6/165. "(Kâinatı yarattı- hanginiz daha iyi, daha güzel amelde bulunacak, sınamak için." (Hûd, 11/7) "O (Allah) ölümü ve hayatı yarattı hanginizin daha iyi, daha güzel amelde bulunacağınızı sınamak (belirtmek) için." (Mülk, 67/2) Yine bk. Nahl, 16/92; Mâide, 5/94; Neml, 27/40'da da bir Peygamber'in, Süleyman'ın (a.s) sınanmasının örneği vardır. "Şüphesiz mallarınızla ve canlarınızla sı-nanırsınız." (Âl-i İmrân, 3/187)

"Güzel bir sınama" (belâen hasena) için bk. Enfâl, 8/17. Peygam-berlere mahsus "sınama"nın bir diğer örneği için bk. Bakara, 2/124. Burada İbrahim'in (a.s) sınanmasından bahis buyrulur. Bu sınamadan maksat, bir rivayete göre, İsmail'in (a.s) kurban edilmesi işareti, sına-masıdır. Bu sınamanın -peygamberlere mahsus sınamalar içinde- nice güçlü bir sınama olduğu ve metinde Merhum Mutahharî'nin en zorlu sınamalara nebi ve velilerin uğradıkları sözünün doğru olduğu açıktır. Sâffât Suresi, 37/106'da bunun "apaçık bir sınama" olduğu beyan buy-rulur. (İnne haza le-huve'l-belâ'ul-mubîn) "Apaçık sınama" olduğuna, göre, elbette Allah önce İsmail'in (a.s) kurban edilmesini irade buyur-muş, sonra bundan vazgeçmiş değildir. Önemli olan, görülen rüya kar-şısında, peygamber baba ve peygamber oğlunun yüreklerinde hiç bir şüphe duymaksızın, Allah'ın iradesine teslim oluşlarıdır. Hazret-i Hü-seyin Kerbelâ'da bir oğlunu da değil iki oğlunu, kardeşlerini yeğenleri-ni, nice yakınlarını ve sevdiklerini, ardından da öz nefsini feda etmiş-tir. Nitekim Saffat Suresi'nin (37) 107. ayet-i kerimesi "zibh-i azim" diye bu büyük kurbana, fidyeye, İbrahim soyunun büyük şehidine işa-ret eder.

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


Nitekim Merhum İkbal de "Rumuz-i Bi-Hodî"de, Peygamber so-yunun karşılaştığı bu -belki de en zorlu-"sınama"dan söz ederken, Seyyid-uş-Şuheda Hüseyin'i, bu ayet-i kerimede işaret edilen "büyük kurban" (zibh-i azim) olarak anar:

Allah Allah! Ba-i Bismillah Peder
Ma'ni-i Zibhin Azim amed peser.
Allah Allah! Baba, Besmele'nin (b) harfi!
Oğul ise "Zibh-i Azîm"in anlamı!

Ikbal bu şiiri için nice mükâfata nail olsa şaşılmaz. Kerbelâ olayı-nın sırrını çok iyi anlamış ve anlatmıştır. Burada, Seyyid'uş-Şuheda'ya özgü bir ilâhî sevgi olduğunu, şu mısra ile belirtir: "Aşk gûyed imtiha-n-i hîş kon!" İmam Hüseyin'i Resul-i Ekrem (s.a.a) bağından bir hürri-yet (azadî) servisi olarak (selvi) niteler, ona "İmam-ı Aşıkaan" der. Hi-lâfetin Kur'ân-ı Kerim ile bağının kesilmesi, saltanata dönüşmesi üze-rine, "En hayırlı ümmet"in somutlaşmış, insan şeklinde timsali olmuş Hüseyin'in ayağa kalktığını, Kerbelâ toprağına rahmet gibi yağdığını, çöle laleler ektiğini, kıyamet gününe kadar istibdadı, zorbalığı temel-siz-dayanaksız, köksüz bıraktığını söyler. (Gerçekten de İmam Hüse-yin kıyam etmesi idi, "Yezid'e ve benzerlerine itaat etmemek dinin ge-reği olsa idi, İmam Hüseyin susmaz ve oturmazdı" denilecek idi. Bunu İbn Haldun ve İbn Teymiye anlayamamış veya anlamaz görünmüşler, fakat M. İkbal çok güzel anlamıştır.)

İmam Hüseyin'in, İbrahim ve İsmail'in (a.s) sırrı olduğunu söyle-yerek yine Saffat Suresi'ndeki "sınama"ya işaret eder. Saltanat için kı-yam etmiş olsa idi, çöldeki kumlar sayısınca düşmana karşı bir avuç dostu ile sefer etmeyeceğini, Hüseyin'in ancak "Hakke" için kıyam et-tiğini, "La ilâhe illallah" binası olduğunu, mü'minin Firavun'a köle olamayacağını bize kanıyla öğrettiğini yazar. Müslümanlar, İkbal'in yaptığı gibi, Saffat Suresi'ndeki imtihanın sırrına ererler, burada kal-mayıp, bu "belâ-i mubin"den Hüseyin'e varırlar. Peygamber ve velilere özgü bu sınamadan, kendilerine yararlı sonucu çıkarırlar. Tevrat'ın eldeki şeklinde de "Allah İbrahim'i sınadı" dendiği hâlde, bu olayın İbrahim Peygamber'e özgü bir "apaçık sınama" olduğunun ve "Büyük Fidye"nin, asıl büyük sınama (belâ)nın, İbrahim soyu için Kerbelâ'da gerçekleştiğinin ve Kerbelâ'nın anlam ve bilincine varamayanlar için, İbrahim'in sınanması olayı nice felsefî-dinî sarsıntılara, yanlış yorum-lara ve ruh sağlığı bozulmalarına yol açmıştır.

İleride Merhum Mutahharî de peygamberler soyunun karşılaştığı en büyük "sınama" olan Kerbelâ olayından çıkarılmak gereken doğru örnek üzerine duracaktır. Maalesef günümüz İslâm Dünyası'nda bu "sınama"ların gerçek anlamını anlamayanlar, bu "belâlar"ı yeryüzünde insanların yaptıkları imtihanlarla kıyas edenler yahut Batı Dünyası'nın etkisi altında Kerbelâ Olayı'nda bir tür "insanlığın günahı için kefaret olarak kendini feda etme" -Batı'nın çarmıh telakkisinde olduğu gibi-görenler veya gerçekten tamamen uzak olarak Kerbelâ'yı sonuçsuz kalmış bir dünyevî iktidar girişimi olarak görenler çoğunluktadır. Ba-tı'da ise, insanlık esasen şerrin silinmez damgası ile doğmuş ve -hâşâ- "Allah'ın oğlu" gelip kendisini insanlık uğruna "feda" edinceye kadar yaşayan insanlar demek ki kurtulmamıştır. Bundan sonraki insanlar da ancak bu efsaneye inanarak kurtulabilirler.

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


Hele Yahova Şahitleri ve Moon Kilisesi gibi yeni türeyen batıl dinler, "şerr"in ve "belâ"nın anlamını büsbütün içinden çıkılmaz şekil-de karartmışlardır. Yahudiler, Hıristiyanlara karşı "muvahhid" olmakla övündükleri hâlde, onlar da, insanların kendi akılları ölçüsünde yaz-dıkları metinleri, bu arada Eyyub (Ijob) kitabını Tevrat'a katmışlar, böylece bu alanda ruh hastalıkları için elverişli sağlıksız ortamı -Ahd-i Atıyk'i benimseyen Hıristiyanlar için de geçerli olmak üzere- büsbütün bozmuşlardır. Bu kitaba göre Allah İblis'i meleklerle birlikte huzuruna kabul eder ve onunla Eyyub (a.s) üzerine bahse girişir. Bu konuda da Kur'ân-ı Kerim'in beyanlarına itibar edilmesi, insanı, İblis ve Allah hakkında, dolayısı ile "hayır" ve "şer" konusundaki yanlış ve "ikici" anlayışlardan koruyacaktır.

Kur'ân-ı Kerim'den anlaşıldığına göre Eyyub (a.s) da peygamber-lere mahsus sınamalardan birisi ile karşılaşmış ise de bu sınamanın, İsrailiyyat masalları ile ilişiği yoktur. İmam Bakır'dan Hisâl-i Sadûk'ta rivayet edilir ki:
Bütün çektiği mihnetlere rağmen Eyyub'dan ne kötü koku geldi, ne bedeni ve yüzü iğrenilecek bir duruma girdi, kimse onu görünce irkilmedi ve tiksinmedi. Bedenine kurt da düşme-di.

"Belâ" ve sınama konusunda diğer ayetler: Fecr Suresi'nin (89) 15 ve 16. ayetleri, peygamberlerin değil de diğer insanların karşılaştıkları sınamalar için önemlidir: İnsan, sınanıp da ululanınca, kendisine ni-metler verilince, "Rabbim beni ululadı, bana ikram etti!" der. (Bunun da bir sınama olduğunu, bu nimetlerin şükrünün eda edilmesi gerekti-ğini unutur), Yine o sınanıp da rızkı daraltılınca "Rabbim beni alçalttı" der -Bu ayet-i kerime ve Fecr Suresi'nin devamı okununca, elde edilen sonuç itibarı ile insana yararı dokunmayan ve dolayısı ile "lütuf kılığında kahr olan" nimetlerin anlamı daha iyi anlaşılır.

İnsân Suresi'nin (Dehr, 76) 2. ayetinde, Âl-i İmrân (3) Suresi'nin 152 ve 154. ayetinde, Ahzâb (33) Suresi'nin 11. ayetinde, yine pey-gamberlere mahsus olmayan sınamalar için örnek vardır. Bakara Sure-si'nin (2) 49. ayetinde de "belâ" terimi kullanılarak bir sınama örneği verilmiştir. A'râf Suresi (7) 141'de de aynı örnek aynı terimle tekrarla-nır. İbrâhîm Suresi'nin (14) 6. ayeti de aynı mealdedir. Duhân Suresi'-nin (44) 33. ayetinde de nimetler ile imtihan edilme örneği vardır.

Kâmus-i Kur'ân'da "belâ" dışarıdan kötü gibi, musibet gibi görü-nen sınama aracı olarak alındıktan sonra, şöyle denir:
"[A'râf Suresi'nin 168. ayetinden, sınamanın hem nimet ve hem hikmet -nimetin karşıt anlamı- şeklinde olduğu açıkça anlaşıldığından, yine bunu gösteren Enbiyâ Suresi 35. ayet-i kerime ile Fecr Suresi 15 ve 16'dan, şu sonuca varılabilir:] Nimet ve belâ, her ikisi de imtihandır. Nimet sahibinin Allah katında aziz, mübtelâ olan kişinin ise, Allah katında aşağı derecede olduğu söylenemez. Bu kişinin nimet ve belâ karşısında nasıl davrandığına, hangi sabrı veya şükrü gösterdiğine, olaylardan ibret alıp almadığına bakmak gerekir."
Bu söylenen de hayr ve şerrin bu anlamda nisbîliği konusunda ah-lâkî yargı açısından değil! Belki nisbîlikten çok "sübjektif"likten söz edilebilir. [Merhum Mutahharî'nin söylediklerine tamamen uygundur.]

"Şer" gibi görünen ve bazı sınananların "Rabbim beni alçalttı, aşağıladı!" diye düşünmelerine ve dolayısı ile bu sınavdan yaralana-mamalarına yol açan olay ve olgular konusunda, bir de Kur'ân-ı Ke-rim'de "fitne"den söz edilen ayet-i kerimelere bakmak gerekir. "Belâ" daha çok dışarıdan "hikmet" gibi görünen sınamalarda, "fitne" ise, "ni-met" gibi görünen sınamalarda kullanılır. Kur'ân-ı Kerim'de, genel olarak, "belâ" gibi, her iki türden sınama anlamına da kullanılmış ola-bilir. "Fitne"nin bir de özel anlamı vardır. Mesela Bakara Suresi'nin 191, 193 ve 217. ayet-i kerimelerinde böyledir. Beşer'e izafe edildiği, insanın "fitne"sinden söz edildiğinde, kişinin Şeytan'a uyduğunu ve başkaları için de böylece olumsuz bir sınama vesilesi olduğunu göste-rir. Allah'a izafe edildiğinde ise ilâhî imtihan, sınama demektir. Bu konuda daha fazla ayrıntıya giremiyoruz. İnsanların Allah ile ilişkile-rini düzeltmeleri ve ruh sağlıklarını tehlikeye atmamaları için son de-rece önemli olan bu konuda daha fazla düşünmek ve bilgi edinmek is-teyenler, Kur'ân-ı Kerim'in "belâ" ve "fitne" ile ilgili ayet-i kerimelerini Mu'cem'ul-Mufehres'den tespit ederek üzerinde düşünmeli, peygamber ve velilerin "belâ"larını ayrıca incelemeli ve bu sınav sorularının kendilerine sorulmayacağını bilerek, "Allah kimseye gücünün yetmiyeceğini yüklemez" ayet-i kerimesi üzerinde düşünmeli, sınav-da kendisine güvenemiyorsa, "Rabbimiz! Bize takatimiz dışında olanı yükleme!" (Bizi gücümüze göre sına!) diye niyaz etmeli; ancak hiçbir imtihan ile karşılaşmamanın da mümkün olmadığını veya özlenecek birşey olmadığını da idrak etmelidirler. "İnsanlar, iman ettik! demekle bırakılacaklarını ve sınanmayacaklarını mı sanırlar?"

Ruh sağlığının temel şartı, sağlıklı bir manevî çevredir. Bunun da tek ve vazgeçilmez şartı, gerçek İslâm bilincine varılmasıdır. Merhum Mutahharî'nin özet olarak, fakat gayet isabetli bir şekilde belirttiği İs-lâmî yargıların, işbu çeviriyi okuyacak olanların katında hayırlı bir dü-şünce sürecinin başlamasına vesile olacağını ve insanların "şeytanî va-hiyler"den kurtularak sağlıklı havayı teneffüs edeceklerini, manevî çev-re kirlenmesinden kurtulacaklarını ümit ve niyaz ederim. Bunun için de, bilinmelidir ki, Kur'ân vahyi dışında güvenilir, el değmemiş Rahman sözü yoktur. Her türlü medyum, mecnun, me'lun ve hokkabazın yaldızlı sözlerinden, ateşken sakınılır gibi sakınılmalıdır.

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


(149) "Aşk"; Kur'ân-ı Kerim'de kullanılan bir terim değil. İslâm ir-fanında "aşk" "ilâhî sevgi" anlamında kullanılır. Kur'ân-ı Kerim'de, ilâhî rahmet; ilâhî sevgiden daha geniş kapsamlıdır. Hıristiyan âle-minde Allah'ın rahmeti ile özel anlamda ilâhî sevgi birbirine karıştırıl-dığı ve İslâm Âlemi'nde kullanılan "rahmet" terimi de görmezlikten gelindiği veya beşerî acıma duygusu ile eş sayıldığı için, İslâm'dan bahsedildiğinde -kalıplaşmış bir önyargının tekrarı olarak- Hıristiyan-lığın "sevgi", İslâm'ın ise "ateş, kılıç, savaş ve gazap" dini olduğu tek-rarlanır. Oysa Kur'ân-ı Kerim'de Allah'ın Rahman ve Rahim oluşu, ilk ayet-i kerimede ve ilk surenin ikinci ayetinden sonra müteaddit defa, eldeki İncillerden çok fazla tekrarlanır, Allah'ın rahmetinden ümit ke-silmemesi buyrulur.

Allah yalnız "Rahim" değil, ayrıca "Seven"dir, "Vedud"dur. Al-la-h'ın, geniş kapsamlı rahmet feyzi yanında, "sevgi"nin özel bir anlamı ve kapsamı vardır. Allah; "muhsin"leri, "adl"e riayetten başka "ihsan"-da bulunanları, tövbe edenleri, "mutahhar" olanları, "takva" sahiplerini (muttakıyleri), sabredenleri, Allah'a dayanan ve güvenenleri (mü-tevekkilleri), adalete tam riayet edenleri sever. Allah'tan, rahmet fey-zinden daha özel ve daha değerli olan bu sevgi feyzinin en üstün anlamı ile bir insana yönelebilmesi için o insanın, Resul-i Ekrem'i (s.a.a) ve "yakınlarını" sevmesi gerekir. Rahmet feyzinden ayrı olarak "sevgi" feyzi tek taraflı da olmaz. Allah'tan gayrılarını ancak Allah sevgisine yaraşır şiddette sevenler yanında, Allah'ı bütün sevgilerden üstün ve ortaksız sevgi ile sevenler vardır. İşte bu eşsiz ve üstün şiddette sevgiyi ifade etmek için, şiddetli beşeri sevgi için kullanılan "aşk" kelimesi seçilmiştir. Kur'ân-ı Kerim'de "aşk" terimi olmadığı için, kanaatimce, "ilâhî sevgi" terimini kullanmak daha doğru olur. Şehvete ve sapmış içgüdülere dayanan aşırı ve şiddetli bağlılıklar ile bu ilâhî sevginin ilgisi yoktur. Kur'ân-ı Kerim'de ilâhî sevgiye dair "Kitab-ı Mukaddes" adı verilen metinden çok çok fazla ve katışıksız, ilâhî kay-naktan gelen ayetler varken "Kur'ân-ı Kerim'de ilâhî sevgi yoktur. Bu eksiklik tasavvuf yolu ile ve Hıristiyanlıktan alınan "aşk" öğretisi ile tamamlanmıştır" gibi sürekli tekrarlanan sözlerin insafla ve gerçekle ilişkili olup olmadığı, insaf sahiplerinin yargısına sunulur.

(150) Sa'dî için yukarıda (43) ve (75)'nci notlara bakınız.

(151) Kimden olduğu belirtilmemiştir.

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


(152) Ali İbn'ul-Cahm: Halife Mütevekkil'in sohbetlerinde bulu-nan, Horasan'da doğup Me'mun ile birlikte Bağdad'a geldiği (?) söyle-nen bir şair. Clement Huart'ın naklettiğine göre, "koyu bir Şiî düşma-nı olduğundan, Ali'den yana olanlara manzum hakaretler yağdırırdı." Hayatı hakkında burada nakledilenler doğru ise, Şuarâ Suresi'nde kı-nanan şairlerden olmalıdır. Doğrusunu Allah bilir. Mütevekkil'i hic-vetmiş, bu yüzden tutuklanmış ve işkence görmüş, Haleb'den Irak'a dönerken, bedevîlerin baskınında öldürülmüştür. (813 M.)

(153) Mütevekkil: Harunü'r-Reşid'in torunu, Mu'tasim'in oğlu, onuncu Abbasî hükümdarıdır. Kötü bir kişi olarak tanınır. İleride yi-ne adı geçecektir. Abbasî halifeleri arasında onun kadar Emir'ül-Mümi-nin'e düşmanlık eden olmadığı, sonunda, bu amellerinin cezasını rüya-sında gördüğü ve bir süre sonra sarayında, rüyasında gördüğü gibi, ye-di parçaya bölünerek öldürüldüğü nakledilir.

(154) Mes'ûdî: Sahabeden İbn Mes'ud soyundan olan onuncu yüz-yıl Arap tarihçisi, Muruc'uz-Zeheb adlı eseri, günümüze kalan eserle-rinin en ünlüsüdür. 956-957 yıllarında vefat etmiştir.

(155) bk. Gölpınarlı Şerhi'nde, 4. cilt, 109. beyit; 1. ciltte, 1817. beyit şerhinde "Ebu'l-Mugiys Gıyaseddin Hüseyin bin Mansur'il-Hal-lac'il-Beyzavî" hakkında bilgi verilmektedir. Corbin'in İslâm Felsefesi Tarihi'nden de Hallac hakkında bilgi alınabilir.

(156) Yukarıda N. (150)'ye bakınız.

(157) İnsân (Dehr) Suresi, 76/3'e bakınız.

(158) Deylemî: Onuncu yüzyıl ariflerinden Ebu'l-Hasen ed-Deyle-mî olabilir. Kim olduğunu kesinlikle tespit edemedim. Yalnızca "Dey-lemî" denilerek unvanı verilmiştir.

(159) J. J Rousseau (1712-1778): İsviçre kökenli Fransız düşünürü. Düzenli bir öğrenim görmekten çok kendini yetiştirmiş sayılır. "Emile" (Emil) adlı eseri, Prof. H. Z. Ülken / A.R. Ülgener / S. Güzey tara-fından Türkçe'ye çevrilmiştir. Rousseau; Yeryüzündeki bütün kötü-lüklerin "medeniyet" adı verilen yaşama biçiminden doğduğunu söyler ve insanlığın tabiat içindeki ilk durumunu, doğal durumunu över. "Contrat Sociale" (toplumsal sözleşme) ilişkin görüşü ile, toplumun kökten (radikal) biçimde yeniden düzenlenmesi ile sonuçlanacak bir düşünce açıklar: Bireylerin kendi özgür istekleri, iradeleri ile toplumsal iradenin üstünlüğünü tanıdıklarını, tanımaları gerektiğini, böylece kendi özgürlük alanlarını kendi istekleri ile sınırladıklarını kabul eder.

(160) Sadık Hidayet: "İ'tizad'ul-Mülk Hidayet'in oğlu Sadık Hida-yet 1902'de doğdu. Yıllarca Paris'te kaldı. Orada Seine nehrine atlaya-rak intihara teşebbüs etti. 1936'da İran'a döndü. Hindistan'a, Özbekis-tan ve Taşkent'e gitti. Budizm ile meşgul oldu. 1950 sonlarında yine Paris'e gitti ve orada intihar etti. İran'ın tanınmış hikayecilerinden-dir.

(161) Sa'dî hakkında bk. Yukarıda N. (43) ve (75).

(162) "Nihilizm", ahlâkî yargıların akla dayanan, anlaşılır ve açık-lanabilir (makul) bir temel olduğunu inkâr eden, toplumsal alanda da Tanrı-tanımazlık (Ateizm) ile birlikte beliren bir "anarşizm" demektir. "Nihil", latincede "hiç" demek olduğundan, "nihilizm" de burada mut-lak varlığı, Vacib'ul-Vücud'u kabul etmeyen ve ahlâkî-felsefî yargılara hiçbir gerçeklik temeli tanımayan görüşler için "hiççilik "olarak kulla-nılmıştır. Temelde "nihilist" olması gereken "Marksizm" ve "Sartre'ci-lik" gibi görüşler, bu boşluk ve anlamsızlık uçurumuna yuvarlanmamak için can havli ile "örümcek ağı"ndan paraşüt açarlar ve akıllarınca uçurumun dibine birden bire düşmezler de yumuşak iniş yaparlar.

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


(163) Bu görüş, daha önce, adı geçen kötümser Arap dilbilimci ve şairi Ebu'l-Alâ el-Maarrî'den nakledilmektedir. Rivayete göre, hiç ev-lenmemiş ve "babasının, dünyaya gelmesine sebep olmakla kendisine verdiği zararı ve işlediği kötülüğü, kendinin başkasına vermeyeceği ve işlemeyeceğini" söylemiştir. bk. Yukarıda N. (82).

(164) Merhum Muhammed İkbal de "Pîr-i Rumî"yi mürşidi olarak seçtiği için, benzer mazmunlara çok başvurur ve aynı öğütleri verir:
Eğer hahî hayat ender hatar zî.

Hayat istiyorsan tehlike içinde yaşa gibi.

(165) Sadr'ul-Müteellihin (Mollâ Sadrâ) hakkında bk. Yukarıda N. (61).

(166) Esfar; Sadr'ul-Müteellihin'in "Esfar-i Erba'a" adlı ünlü felse-fî eseridir. bk. Yukarıda N. (61).

(167) Eski kültür toplumlarının tümünün dünya görüşlerinde, farklı şekillerde belirtilen, tabiî ve kendiliğinden bir dialektik düşün-cenin izlerine rastlanmaktadır.

(168) Tantavî: 1870'de Kahire'de doğan ve 1940'da vefat eden pro-fesör (Dar'ül-İlm üstadı) Tantavî olacaktır. "et-Tacul-Murassa' bi-Ce-vahir'il-Kur'ân ve'l-Ulûm" adlı eseri vardır. Burada sözü edilen Tefsi-r'ul-Cevahir bu eser olabilir.
Bir de Şeyh Muhammed Tantavî vardır ki 1810-1861 yılları ara-sında yaşamış, el-Ezher'de okumuş, yine orada hocalık yapmış ve Sa-imt Petersburg Üniversitesi'nde Arapça okutmuştur.

(169) Sokrates (M.Ö. 470-399): Ünlü Eski Yunanlı düşünür. Yön-temli ve aşamalı soru dizileri ile insanları düşünmeye ve gerçeği ara-maya yönelttiği için, aynı gayreti gösteren birçok kişinin karşılaştığı akıbet ile karşılaşmış, iftiralar bahane edilerek ölüme mahkum edilmiş, ölümü metanetle ve bilgece karşılamıştır.

(170) "....Ölüm için, kendi karşıtını doğurduğunu kabul etmeyecek miyiz? Bu yönden tabiatın topal olduğunu mu söyleyeceğiz? Yoksa ölümün kendi karşıtını doğurduğunu zorunlu olarak kabul mü ede-ceğiz?"

(171) Merhum Gölpınarlı, "ateş ender ab sûzan, mondemic" mıs-raını "yakıcı suya ateş hararetini verirsin" diye çevirmiştir. (Âb-i sû-zan) Belki de Mevlana suyun hidrojen ve oksijenden mürekkep oldu-ğunu, oksijende de yakıcılık özelliği olduğunu kastederek, "ateş yakı-cılığı ile, suyun içinde" demekte idi. Bu durumda, "âb-i sûzan" değil "...âb sûzan" diye okumak gerekir.

(172) Necah: Zafer bulmak ve halas olmak...

(173) Tabiattaki diyalektik gelişmenin İslâm düşünürlerince bilin-diğinin en önemli delillerindendir.

(174) İbn Haldun (1332-1406): "Mukaddime"si ile tarih anlayış ve yazarlığında çığır açmış sayılan ünlü Arap bilgini. Eserlerinde ahlâk felsefesi ve iyimser bir dünya görüşünden çok, "olan"ın incelenmesi ve toplumları düzenleyen bilim kanunlarının araştırılması için yararlı o-lacak ipuçlarına rastlanır.

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


(175-176) Yukarıda N. (140)'a bakınız.

(177-178-179) Burada 184. hutbeden olduğu zikredilerek bir par-çası nakledilen hutbe, Kazvinî Şerhinde 185 no.lu hutbedir. Allah'ın karşıtı, Allah'a muhalefet söz konusu olmadığının beyan buyurulması ile (lâ zıdde lehu) düalist (ikici) görüşler ve dolaysı ile İblis'i bir şer il-kesi hâlinde, karşıt yönden Allah'a şirk koşan düşünceler reddedilmek-tedir. Aynı hutbe, Dr. Subhi es-Salih baskısında 186 no.lu hutbedir.
Diyalektik düşüncenin, ancak ilâhî yaratılış âleminde geçerli ve kar-şıtlık ilkesinin Allah'ın koyduğu kanunlardan birisi olduğu, diya-lektik düşünce ile Allah'ı reddetmeye kalkışmanın güneş ışınlarını kanıt göstererek güneşin varlığını reddetmekten daha saçma ve anlamsız bulun-duğu bu hutbeden açıkça anlaşılmak gerekir. Nehc'ül-Belâğa'nın ilk hutbesinin Türkçe'ye çevirisi için, Gölpınarlı çevirisine başvurulabilir. Ancak burada, metindeki Adem'in yaratılışına ait kısım Türkçe'ye çevrilmemiştir.

(180) "Mecmua-i Makalat" adı altında yapılan yeni baskıda (1362 Ş. H.) 12 no.lu makaledir.

(181) İleride açıklanıp belirleneceği üzere "hikmet" terimi Yunanca "sofia"nın karşılığıdır, "Hikmet-i İlâhiye" terimi de Yunanca "the-osophai"nin sözlük anlamı ile karşılığıdır.

(182) Merhum Mutahharî'nin yukarıda N. (180)'de anılan makalesi de bu konuda çok kapsamlı ve değerlidir. İslâm Hikmeti üzerinde çalışanların nazara alması gerekir. Burada maalesef biz de bu anılan eserler ve makaleden geniş bir iktibas yapamayacağız.

[BEYZA]

Ynt: Adl-i İlahi

s.a verahmetullah
Allh c.c razı olsun abim çok faydalı bir konuyu paylaşmışsınız Rabb-i Rahman ecrinizi kat jat versin inşAllah