Adl-i İlahi

[Kerbela44]

Adl-i İlahi
Birinci Bölüm:
KONUNUN BELİRLENMESİ

Konular:
– Adl Ne Demektir?
– Tereddüt ve İtirazlar
Kaynaklar:
Murtaza Mutahhari, Adl-i İlahi, Türkçesi: Prof. Hüseyin Hatemi, Kevser
Yayınları, 2005, s.61-70.

Allah ömür verirse bu eseri işleyeceğiz...

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi--Adl Ne Demektir?


Adl Ne Demektir?

Karşılaşılan ve aydınlanması gereken ilk sorun şudur: Adl ne demektir? Zulm ne demektir?
Adl'in öz ve titizce belirlenmiş anlamı açıkça ortaya konmadıkça, bu konudaki her çaba, her uğraş
boşuna olur ve yanılgılardan kurtulmamız mümkün olmaz. Bu konuda, "adl" kelimesine verilen dört
anlam veya "adl" kelimesinin dört kullanma yeri vardır:

a) Ölçülü olmak: İçinde çeşitli öğeler, çeşitli cüzler bulunan bir bütünü göz önünde tutalım. Bu
bütünün özel bir amacı varsa, gelişigü-zel değilse, her unsurun miktarında, nitelikleri de göz önüne
alınarak, belirli ve gerekli ölçü gözetilmelidir. Ancak bu şekilde bu bütünlük sürdürülebilir ve
kendisinden beklenen etkiyi gösterebilir, görevini yerine getirebilir.
Meselâ bir toplum varlığını sürdürmek istiyorsa, ölçü ve dengeyi gözetmelidir. Diğer bir deyişle,
onda her şey belli ve gerekli bir miktarda bulunmalıdır. İktisat, siyaset, kültür, yargı, eğitim dengesi
gözetilmelidir. Bu alanlara giren işlerde bireyler arasında işbölümü olmalıdır. Bireylerin sayısı
açısından da, gerekli denge açısından da zorunlu olan; ihtiyaçların ölçü ve dengesinin göz önünde
tutulmuş olmasıdır.

İşte burada "maslahat" (yarar) konusu ortaya çıkar. Bütünün yararı, toplum yararı, "maslahat-ı
küll" düşüncesi ortaya çıkar. Bu "maslahat"da "küll"ün, bütünün sürdürülmesi, varlığını koruması
ve bu "kül-l"ün varlığından beklenenler yer alır. Bu açıdan "cüz", "bütünün parçası", yalnızca bir
araçtır, başlı başına göz önünde tutulmayıp bütünü meydana getirişte hizmeti bakımından hesaba
katılır.

Fiziksel denge de böyledir. Bir aracın yapımında da gereken maddelerin miktarlarındaki ölçü
ve oran gözetilmelidir. Kimyasal denge ve ölçüde de durum aynıdır.
Evrende de ölçü ve denge vardır. Nitekim Kur'ân-ı Kerim'de de: "Yükseltti göğü ve mizanı
koydu." buyurulur.I

Müfessirlerin (Kur'ân-ı Kerim'i yorumlayanların) söyledikleri gibi, burada evrenin yapısındaki
ölçü ve denge söz konusudur. Her madde gereken miktarda mevcuttur, gereken uzaklık ve aralarda
da belirli ölçü gözetilmiştir. Nitekim Resul-i Ekrem'in (s.a.a) bir hadis-i şerifinde de şöyle
buyurulur:

Gökler ve yer, adl ile durur.II
Bu anlamda "adl"in karşıtı ölçüsüzlük ve oransızlıktır, günlük dildeki anlamı ile "zulm" değildir.
Şu hâlde, yalnızca bu anlamı ile sınırlı kalan "adl" terimi; bizim konumuz dışında kalır.
Birçok kişi, "adl-i ilâhî" konusunda ortaya çıkan sorunlara cevap vermeye kalkıştıklarında,
ayırım ve ayrıcalıklar, fark gözetmeler ve kötülükler gibi görünen hususları açıklamak isterlerken,
sorunu "zul-m"ün karşılığı olan "adl" açısından cevaplandıramamış ve ölçü-oran konusunda bir
açıklama ileri sürmekle kalmışlardır. Bütün bu ayırım ve ayrıcalıkların, farklılık ve kötülüklerin,
evrenin genel düzeni açısından gerekli ve zorunlu olduğunu ileri sürmüş ve savunmuşlardır.
Şüphesiz evren düzeni ve evrenin yapısındaki oran açısından, var olan, zorunlu demektir. Fakat
böyle bir açıklama -hâşâ- zulm şüphesini gidermiş olmaz.

Ölçü ve oran açısından "adl", ölçü ve oransızlık kavramının karşıtıdır ve tüm evren düzeni,
diğer bir deyişle "bütün" düzeyindedir. Buna karşılık, "zulm"ün karşıtı olan "adl", birbirinden ayrı
olan her "cüz" her "birey" düzeyindedir. Ölçü ve oran anlamında "adl" konusunda "maslahat-ı küll",
bütün açısından yarar ve elverişlilik söz konusudur. "Zulm"ün karşıtı olan "adl"de ise, bireyin hakkı
söz konusu olur. Böylece, "adl" konusunda tereddüde düşen ve açıklama güçlüğü çeken bir kimse,
şöyle diyebilir: Ben, evrendeki ölçülü düzeni inkâr etmiyorum. Ne var ki, bu düzenin ve ölçünün,

----------------------------------------------------------
I- Kur'ân-ı Kerim, Rahmân Suresi, Ayet 7.
II- Safî Tefsiri -Yukarıda anılan ayetin açıklaması.

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi



ister istemez bazı ayrıcılık ve ayırımların ortaya çıkmasına sebep olduğunu düşünüyorum. Bu
ayrıcalıklar, "küll" (bütün, genel)nazara alındığında haklıdır, uygundur; ancak, "cüz"(bölüm, parça)
ve "birey" nazara alındığında aynı şeyi söyleyemeyiz.

Ölçü ve oran anlamında "adl", Allah'ın hakîm ve alîm oluşunun tezahürlerindendir. Allah'ın ilmi,
bilgisi, her şeyi kapsar. Hikmeti de böyledir, her şeyi kapsamına alır. Bu ilim ve hikmetin tecellisi
olarak evrende tabiatıyla her şey gerektiği gibi ölçülü ve oranlıdır.

b) Eşitlik: her türlü ayırımcılığın, ayrıcalık gözetmenin giderilmesidir. Meselâ "filan kişi
adildir" denilince, insanlar arasında ayırım gözetmediği anlaşılır. Burada "adl"in anlamı eşitliktir.
Esasen eğer bu tanımdan adaletin, hiçbir şekilde "istihkak" gözetmediği, her şeye, herkese eşit gözle
bakmak olduğu kastediliyorsa, bu "adalet" zulmün ta kendisidir. Herkese eşit olarak vermek "adl"
demeye geliyorsa, eşitlik gözeterek kimseye bir şey vermemek de adalet demek olur. Buna karşılık,
kastedilen, herkesin istihkakını, hak ediş derecesini gözeterek, eşit istihkakı olana eşit davranmak
ise, burada adaletin doğru bir anlamı söz konusudur, adalet böyle bir eşitlik anlayışını gerektirir.
Böyle anlaşılan ve uygulanan eşitlik; adaletin gereklerindendir. Ancak, adalete bu anlam verilmekle,
aslında adaletin hemen şimdi belirteceğimiz üçüncü anlamı söz konusu edilmiş olur.

c) Adl, İstihkakların göz önünde tutulması ve her hak sahibine hak-kının verilmesi, zulm ise,
başkalarının hakkını çiğnemek ve müdahale etmek demektir. İşte bu, insan toplumlarında
gözetilmesi ve bireylerin saygı duyması gereken toplumsal adalet anlayışının gerçek anlamıdır.
Bu adalet iki esasa dayanır. Birisi, haklar ve öncelikler konusudur. İnsanlar, toplumun bireyleri,
belli konularda diğerlerine oranla haklar ve önceliklere sahip olabilirler. Meselâ emeği ile bir ürün
meydana getiren kimsenin, tabiatıyla o ürün üzerinde bir tür önceliği vardır. Bu önceliğin doğuş
sebebi, kökeni ise, onun emeği, çabasıdır. Yine, çocuğun, kendisini doğuran anasının sütünde
önceliği vardır. Bu önceliğin ve başkalarından önce hak sahibi oluşun kökeni de hilkat (yaratılış)
düzeninin özündeki amaçlı, hedefli oluş niteliğidir. Ananın sütü, o doğan çocuğun beslenmesi için
verilmiştir.

Bu anlamdaki adaletin dayandığı ikinci esas ise, insanın yaratılış özelliğidir. İnsan öyle
yaratılmıştır ki, işlerinde bazı tasavvur ve düşünceleri göz önünde bulundurur ve bu "itibarî"
düşünceleri ile tabiî amaçlarına varır. Bu düşünce ve tasavvurlar bir dizi "inşaî" düşünce ve
tasavvurlardır ki, "...olması gerekir... olmalı!"larla belirlenirler. Meselâ, bir toplumun bireylerinin
daha üstün bir düzeyde mutluluğa erişebilmeleri için hakların ve önceliklerin gözetilmesi "gerekir".
İşte beşerî adaletin anlamı budur ve her bireyin vicdanı bunu kabul eder, bunun karşıtı olan zulmü
ise mahkum eder.

Mevlana Celâleddin-i Rumî, (1) Mesnevî'de bunu şöyle ifade eder:

Adl çib(u)ved? Vaz' ender mevzi'eş
Zulm çib(u)ved? Vaz' der nâ-mevzi'eş
Adl çib(u)ved? Âb deh eşcâr-râ
Zulm çib(u)ved? Âb dâden hâr-râ
Mevzi-i Rokh Şeh nehi, viranî-ist
Mevzi-i Şeh Pîl hem nâdânî-ist.
Adl nedir? Bir şeyi yerine, konumuna koymaktır.
Zulm nedir? Yerli yerince koymamaktır.
Adl nedir? Meselâ ağaçları sulamaktır.
Zulm nedir? Dikene su vermektir.

Ruh yerine, (satrançta) Şah'ı sürmek, oyunu kaybetmek demektir. Şah yerine Fil'i
sürmek, Fil'i koymak bile bilgisizliktir.I

-----------------------------------------------------------------

I- Mesnevî, 6. cild, Tirmid Padisahı Seyyid'in Delkak ile hikâyesi. Nicolson basısında 2596 ve 2594. beyitler.
Nahîfî'de 2618 ve 2619. beyitler. "Dikene ve agaca su verme" örnegine iliskin beyit burada yoktur. (H. Hatemi)

[Qom_u_ask]

Ynt: Adl-i İlahi

çok güzel bir projedir. Tüm yüreğimle destekliyor, başarıya ulaşması için dua ve salavat istiyorum..
Allahümme Salli Ala Muhammed ve Ali Muhammed ve Accil Ferecehum

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi

[quote author=ehlibeytin_izinde link=topic=11445.msg69538#msg69538 date=1264198670]
çok güzel bir projedir. Tüm yüreğimle destekliyor, başarıya ulaşması için dua ve salavat istiyorum..
Allahümme Salli Ala Muhammed ve Ali Muhammed ve Accil Ferecehum
[/quote]

Allah sizden razı olsun,
Rabbim Yolumuzu aydınlatsın..
Allahümme Salli Ala Muhammed ve Ali Muhammed ve Accil Ferecehum

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


Adl ve zulmün bu anlamı; bir yönden "yeğlikler, öncelikler ilkesi"ne dayanmakta, bir diğer
yönden de insanın bir yapısal özelliğinden doğmaktadır, şöyle ki insan, bir dizi itibarî düşüncelere
başvurma ve "olması gerekenler" ve "olmaması gerekenler" diye iki kısımdan söz etme, "hüsn ve
kubh" (güzellik ve iyilik, çirkinlik ve kötülük) değerlendirmesinde bulunma zorundadır. Bu yüzden
adl ve zulmün bu anlamı sadece insan hakkında geçerli olup, yüce ve ulu Allah katı için
düşünülemez. Çünkü daha önce de değinildiği gibi, Allah mutlak ve sınırsız mülk sahibi olduğu için,
hiçbir var olan da hiçbir açıdan O'nunla mukayese edilemez, karşılaştırılamaz. O, mutlak "Malik"
olduğu gibi, aynı zamanda mutlak "ilk" (öncelik sahibi)dir. O, ne de tasarruf ederse etsin, bütün
varlık O'ndan kaynaklandığı için ken-di mutlak egemenlik alanında tasarruf etmiş olur. Bu sebeple
"başkasının önceliğine saygı göstermeme, başkasının hakkında tasarruf etme, başkasının özel yetki
alanına tecavüz etme" anlamında zulmün, Allah için gerçekleşmesi mantıken imkânsız, muhâldir.

d) Varlık vermede istihkakları gözetme ve varlık imkânına veya olgunluğuna sahip
olanlardan rahmeti esirgememe: Her varlık, hangi aşamada olursa olsun, ilâhî feyzi alabilme
yeteneği açısından kendine özgü bir istihkaka sahiptir. Cenab-ı Hakk'ın Zat-ı Mukaddes'i; Kemal-i
Mutlak, Hayr-i Mutlak ve Feyyaz-i Ale'l-Itlak'tır (2). Her yaratılmışa, her var kılınmışa varlıktan ve
varlık kemalinden, onun için mümkün olanı bağışlar ve bağışlamazlık etmez. Adl-i ilâhînin bu
alanda ve bu görüş açısından anlamı da budur. Yaratılış düzenindeki her varlık, her aşamadaki
varlıklar, kendi istihkak ve imkânlarına uygun olanı elde ederler.

İlâhî hikmet alanı hakîmleri açısından, Rabb'in zatına mahsus bir kemal sıfatı olarak "adl"in
anlamı budur. "Zulm" bir "nakîsa" (noksanlık, kusur) olarak Rabb'in zatına izafe edilmeyeceği de
yine işaret edilmiş olduğu gibi, bu anlamdadır.

Hakîmlerin (filozofların) inancına göre; hiçbir yaratılmışın, var kılınmışın Allah üzerinde bir
hakkı yoktur ki, bu hakkın verilmesi Allah için bir "yükümlülük ifası" veya bir "borcun ödenmesi"
sayılabilsin ve Alla-h'ın "adil" oluşu da dolayısı ile "başkalarına karşı yükümlülüklerini tam bir
dikkatle yerine getirme" anlamına gelebilsin! Rabbin "adl"i (adaleti), O'nun "fazl"ı ve mutlak
varlığının aynıdır. Diğer bir deyişle Allah'ın adaleti, Allah'ın, fazlını (ihsanını) bu fazlı alış yeteneği
var olan hiçbir yaratılmıştan esirgememesi demektir. Hz. Ali'nin (a.s.) Nehc'ül-Belâğa'nın 214.
hutbesindeki sözünün anlamı da budur:

Hak tek taraflı değildir, kimin başkası uhdesinde bir hakkı varsa, bu başkasının da onun
uhdesinde bir hakkı ortaya çıkar. Ancak Zat-ı Ahadiyyet'tir ki var kıldıkları üzerinde hak
sahibidir ve bu var kılınanların O'nun karşısında vazife ve sorumlulukları doğmuş iken, hiçbir
yaratılmışın O'nun üzerinde hakkı doğmuş değildir.

Yegane doğru ölçü olan bu ölçüt ile bu konuyu ele aldığımız taktirde, "şer" ve "ayırımcılık",
zulüm" ve saire olarak telakki edilen bir hususta, acaba gerçekten de bir varlığın genel varlık
düzeninde var ol-ma imkânı varken var olmadığını ve yine genel varlık düzeninde bir kemal
(olgunlaşma) imkânı varken ondan esirgendiğini görebilir miyiz? Diğer bir deyişle, Cenab-ı Hakk'ın
"hayr ve rahmet" verecek yerde hayır ve rahmet bir yana şerr ve felâket, kemal değil nakîsanın ta
kendisi olacak bir şey verdiğini söyleyebilir miyiz?

Sadr'ul-Müteellihîn (3) Esfar adlı eserinin ikinci cildinde "suver-i nev'iyye"den, yaratılmışların
suretlerinden söz ederken, zamanı hudus ile hadis olan, diğer bir deyişle "kadim" olmayıp yaratılan
varlıkların varlığının anlamını belirtirken, buna ayırdığı fasılda "Adl-i İlâhî" kavramına da
hakîmlerin görüşlerine uygun bir şekilde değinmektedir:

Önceki bahislerden bilmiş oldun ki madde ve suret tabiî olaylar âleminde iki yakın
sebeptir. Madde ve suretin birbirinin varlığını gerektirmesi, suretsiz madde, maddesiz suret
olamayacağı konusunda da şu sonuca vardık: Maddenin üzerinde bir fail, bir sebeb-i failî
vardır. İleride "harekat-ı külliyye" bahsinde isbat edeceğiz ki, hareketlerin de madde
üzerinde nihaî gayeleri vardır. Böylece, madde düzeyi üzerinde bir fail ve madde düzeyi
üzerinde bir gaye; maddî varlıklar için iki uzak sebep olarak bulunmaktadırlar.

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


Bu iki uzak sebep maddî olayların, görüngülerin (fenomenlerin) meydana gelmesinde
yeterli olsa idi, maddî varlıklar varlıklarını sona ermeksizin sürdürürlerdi. Onlar için fanilik
ve yokluk söz konusu olamazdı. Başlangıçtan beri bütün olgunluklarına sahip olurlar, önleri
de sonları da bir olurdu. Ne var ki bu iki uzak sebep yeterli değildir. İki yakın illet (sebep)
olan madde ve suret de etkilidir.

Ayrıca, suretler arasında karşıtlık söz konusudur. İlk nitelikler (keyfiyyat-ı evveliyye)
fesada uğrayabilmekte, bozulabilmektedir. Her madde, birbirinin zıddı olan suretleri, karşıt
biçimleri kabul etme yeteneğine sahiptir. Böylece her varlık birbirine karşıt olan iki tür
liyakat, kabiliyet elde etmektedir, iki tür birbirine karşıt gereklilik söz konusu olmaktadır.
Birisi madde, birisi de suret yönünden gelmektedir. Suret, baki kalmayı ve o varlığın
konumunu sürdürmeyi gerektirmekte, madde ise durum değiştirmeyi ve önceki suretine
karşıt bir suret almayı gerektirmektedir. Bu iki birbirine karşıt yetenek ve gereğin ikisinin
birden aynı zamanda gerçekleşmesi ise mümkün değildir. Çünkü maddenin aynı zamanda
farklı suretler alması mümkün değildir. İlâhî inayet ise, âlemlerin en aşağı derecesinde
bulunan bu âlemdeki maddenin tekamülünü gerektirir. Bu tekâmül de suretler aracılığı ile
olur.

Bu sebeple, ilâhî hikmet hareket-i devriyi, kesintisiz zamanı ve değişken maddeyi
mukadder buyurmuştur. Böylece, suretler, zamanın sürüp gidişi boyunca değişirler, yer
değiştirme söz konusu olur ve zorunluk gereğince her durum ve suret belirli bir sûreye
özgüdür. Her suret ve her durum (hâlet), varlıktan behresini alır. Madde, bu suretler için
ortaktır (aynı maddedir), böylece her suret, diğerinden, maddenin kendisine teslimi
hususunda hak sahibidir, "adl", suretlerin maddesinin karşılıklı el değiştirmesini, değiş-to-kuş
edilmesini gerektirir. Böylece madde, suretler arasında el değiştirir.

"Adl" ilkesi ve istihkaklara riayet dolayısı iledir ki, nizam-ı âlem (evren düzeni) türlerin
(enva&#039 bekası, varlığını sürdürmesi ile kaimdir, bireylerin (efradın) değil.
Söz buraya erişince, bir başka soru ortaya çıkar: Her şey, eşitçe düzenlenmiş bir oranla
Yaratıcı Allah'ın karşısında durur, istihkak söz konusu değildir ki, "adl", istihkaklara riayet
anlamında olarak uygulama alanı bulabilsin "ilâhî adalet"den söz edilmesi gerçeğe dayanıyorsa,
mümkün ise, burada adaletin (adl) "eşitliğin gözetilmesi" anlamında olması gerekir. Çünkü
"istihkaklar" açısından bir fark söz konusu değildir. Şu hâlde istihkakları, herkesin hakkediş
derecesini gözetme anlamında adl ile, eşitliği gözetme anlamında adl, Tanrı katında tek sonuç verir.
Böylece, adl-i ilâhî, hiçbir ayrıcalık ve ayırımın mahluklar arasında gözetmemesini icap ettirir. Oysa
ki farklılıklar, ayırımlar vardır. Görülen ne varsa, ayırım, çeşitlilik ve düzey karşıtlığını göstermektedir.
Cevap şudur: Tanrı katında eşyanın hakkı ve istihkakının anlamı şudur: Eşyanın vücuda,
varolmaya, varolma olgunluğuna erişmeye ihtiyacı vardır. Varolma imkânını veya varolma
olgunluklarından birisinin imkânını haiz olan her varlık, "Tamm'ul-Failiyye" ve "Vacib'ul-
Feyyaziyye" olan (tam etkinlik ve feyz ıssı bulunan) Yüce Allah'tan var olma veya daha üst bir
anlamda var olma bağışını alır. Sadr'ul-Müteellihin'den naklettiğimiz gibi, adl-i ilâhî, varolma
imkânını haiz veya varolmada bir olgunluk derecesine erişme, tekamül etme imkânına sahip her
mevcuda, hiçbir ayrıcalık gözetmeksizin ve feyz bağışlamadan kaçınmaksızın, genel ve yaygın
feyzini saçar.

İmkânların ve istihkakların farklılığı olgusunun kökeninin nerede olduğuna gelince; Yüce
Allah'ın herkese yaygın ve sınırsız feyzine rağmen, eşyanın özlerinde kabiliyet, imkân ve istihkak
bakımından farklılıklar oluşunun açıklanmasını Allah'ın yardımı ile ileride cevaplandıracağız.

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


Bu Konuda Tereddüt ve Itirazlar
Şimdi bu alanda ne gibi sorular ileri sürüldüğünü görelim.

İlk soru şudur: Evrende niçin ayrıcalık ve ayrılık vardır? Niçin birisi ak, diğeri karadır? Niçin
biri güzel iken bir başkası çirkindir? Niçin birisi sağlam iken bir diğeri sakattır? Hatta, niçin bir
varlık insan iken diğeri koyun suretindedir? Bir başka varlık da solucan olarak dünyaya gelmiştir?
Birisi kaya, diğerinin bitki oluşu nedendir? Birisi şeytandır da diğeri melek? Niçin herkes, her şey,
birbirlerinin eşi değildir? Niçin tümü ak veya tümü kara değildir? Niçin tümü güzel veya çirkin
değildir? Fark olması gerekiyor idiyse niçin ak olanı kara, kara olanı da ak olmamıştır da şimdiki
gibi olmuştur? Güzel niçin çirkin olmadı veya çirkin niçin güzel olmadı?

Başka bir soru da fanilik ve yokluk konusundadır: Niçin eşya önce var, sonra yok olabiliyor?
Ölüm niçin yazılmıştır ki? Niçin insan dünyaya gelir, yaşamanın tadına varır, ebedi yaşam dileğinde
iken yokluğa gönderilir?

Bu sorunun "adl ve zulm" konusu ile ilişkisi şu yoldandır: Adem-i mahzın vücud-i nakıstan evlâ
olduğu (Tam yokluk, eksik var oluştan yeğdir) söylenir. Henüz varlık kazanmayan bir şeyin hakkı
da yoktur. Var olur olmaz ise varlığını sürdürmeye hak kazanır. Dolayısıyla bilgisizlik, acizlik, zaaf,
yoksulluk, açlık vb. şeyler bir tür hak edilen şeyi vermemektir. Bu da zulm demektir.

Bir başka soru da şudur: Varlıkların fani oluşlarından geçelim, var oldukları sürece eksiklikler
ve ayıpların hikmeti nedir? Bilgisizlik, güçsüzlük, zayıflık, yoksulluk niçindir?

Bu konunun "adl" ve zulüm" konusu ile ilişkisi de şuradadır: Bir varlığın bilgiye, güce, servete
ihtiyacı varsa, ondan bunları esirgemek zulüm değil midir? Var olmadan önce hakkı da yoktur,
varolduktan sonra ise artık yaşamanın gerektirdiği şeylere hak kazanır.

Şu hâlde bilgisizlik, güçsüzlük, zaaf, yoksulluk, açlık ve benzerleri bir tür hakkından yoksun
kalmak, hakkının verilmemesi demek değil midir?

Yine bir başka soru: Ayrıcalık ve ayırımları, ölümlü oluşu, yoksunlukları bir yana bırakalım,
yolunu henüz tamamlamamış olan bir varlığa birden gelip çatan, onu yok eden hayatı boyunca
eziyet çekmesine ve rahatının kaçmasına sebep olan belâ, afet ve musibetlerin sebebi nedir?
Mikroplar, hastalıklar, zulüm ve baskılar, hırsızlıklar, su baskınları, depremler, ayrılıklar,
musibetler, savaşlar, karşıtlık ve düş-manlıklar, şeytan, nefs-i emmare... (4) bütün bunlar niyedir?
Bunlar, "adl ve zulm" alanında ortaya çıkan sorulardır.

Bu sorular, az bir farklılıkla başka ilâhiyat konularında da ortaya atılabilir. Meselâ sebep-sonuç
ilişkisinde, illet (sebep) ve malulde (sonuç) gayeler (amaçlar, hedefler) bahsinde, ilâhî inayet
bahsinde, Allah'ın vacib sıfatları bahsinde bu sorular meydana çıkabilir. Denilmektedir ki,
Yaratılışın bir gayesi, bir hedefi olsa idi, bu işin içinde açık ve tam bir hikmet olsa idi, her şeyin
yararlı olması, yararsız bir şeyin yaratılmamış olması gerekirdi. Zarar verici bir şeyin de var
olmaması lazım gelirdi. Hiçbir yararlı şeyin de yararlanılmaksızın kalmaması, ziyan olmaması
uygun olurdu.

Bunca ayrıcalık, farklılık, yokluklar, bilgisizlik ve güçlükler şunu göstermektedir: Eşitlik,
varlığını sürdürme, ilim ve kudret ve bunun gibi görünümler yerine, yararsız veya zarar verici
görünümler, hastalıklar, depremler, afetler... yaratılmıştır. Bu gidiş eksiksiz ilâhî hikmete ve "adl"e,
denge ve ölçü anlamında adalete bile uygun düşmez.

Aynı konular yine az bir ayrılaşma ile "hayır ve şer" başlığı altında "Tevhid" bahsinde de ortaya
çıkabilir. Ortaya çıkan güçlük şudur: Varlık âleminde bir bakıma ikilik hüküm sürmektedir. Şu hâlde
iki ayrı kaynağın varlığı söz konusu olmaz mı?

Hakîmler, hayır ve şer sorununu bazen "Tevhid" babında ve "Seneviyye"(5) kuramını
reddetmek için, bazen Allah'ın eksiksiz hikmeti konusuna ilişkin olduğu için ilâhî inayet bahsinde
ele alırlar. İşte burada ilâhî inayetin, var olan her şeyin hayr ve kemal, iyilik ve olgunluk demek
oluşunu gerektireceği söylenir, var olan düzenin en güzel düzen olması gerektiği söylenir.

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


Şu hâlde kötülükler ve eksiklikler bu en güzel düzen düşüncesini ihlal ederler, bunların var
olmamaları gerekirdi, oysa vardırlar.

Biz bu sorunu sadece "adl" ve "zulm" açısından ele alıyoruz. Fakat ister istemez konunun diğer
yön ve boyutları da ortaya çıkacak ve çözülecek, cevaplandırılacaktır. Burada, daha önce de
değindiğimiz bir hususu hatırlatalım:

"Zulm"ün karşıtı olan "adl", körü körüne bir eşitlik değil, herkese hak ettiğinin
verilmesi, istihkakların gözetilmesi demektir.

Ancak "herkese hak ettiğinin verilmesi" derken hakîmlerin açıkladıkları ve algıladıkları
anlamda diyoruz, başkalarının açıkladıkları şekilde değil.

{
Adlı kavramı konusunda farklı yorumları da öğrenmek isteyenler Prof Dr. Colin
Turner'ın "Adl ismi: Risale-İ Nur’da Adalet Kavramı ve Ontolojik Açılımı" başlıklı
çalışmasına bakabilirler (The Divine Name al-‘Ādil: The Concept and Ontology of Justice
in the Risale-i Nur, http://www.nursistudies.org/teblig.php?tno=464 )

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi



Açıklamalar:

(1) Mevlana Celâleddin-i Rumî: İran'da Mevlevî bizde Mevlânâ olarak anılır. Celaleddin
Muhammed, Merhum Abadulbaki Gölpınarlı'ya göre 1184 yılında Belh'de doğmuştur. On üçüncü
yüzyıl başlarında babası Bahaeddin Muhammed Veled'in muhtemelen yaklaşan Moğol istilası
üzerine Belh'den göç etmesi dolayısı ile O'nunla birlikte Konya'ya gelmiştir (1229). 1244 yılında, bir
ulema ailesinden gelen ve babası gibi bilginlerden olan Mevlânâ, 60 yaşında iken, Konya'ya gelen
bir çağdaşı ve yaşıtı Şemseddin Muhammed (Şemsi Tebrizî) ile tanışmıştır. Şemseddin Muhammed
ile Celâleddin Muhammed'in (Mev-lânâ) sohbeti Mevlânâ'nın hayatında bir dönüm noktası
olmuştur.
Merhum Mutahharî'nin de sık sık iktibasta bulunduğu "Mesnevî"; Şems ile tanıştıktan sonraki
coşkunluk dönemini izleyen nisbî sükun döneminin ürünüdür. İslâm irfanının en önemli
eserlerinden birisidir. 17 Aralık 1273'de Konya'da vefat eden Celaleddin-i Rumî de, birçok büyük
insan gibi, bilgili düşmanları yanında bilgisiz dostlarının da isnat ve iftiralarından kurtulamamıştır.
Merhum Mutahharî'nin yaptığı gibi, uydurmalar ve isnatlar bir yana bırakılarak Mesnevî'nin irfan
ha-zinesinden yararlanılmalıdır.

(2) Cenab-ı Hakk, mutlak ve sınırsız kemal, kemal kaynağıdır, olgunlaşma, tekamül etme
O'ndandır, O'nun olgunlaşmaya, tekamüle ihtiyacı yoktur, mutlak hayır kaynağıdır, O'nda buhl
yoktur, herkese istihkakını veren Feyyaz'dır, feyz O'ndandır. (H. Hatemi)

(3) Sadr'ul-Müteellihîn: İran'da on yedinci yüzyılın ilk yarısında yaşamış ve İslâm
Hikmeti'nde, Nübüvvet Evi dışındakiler arasında belki de en üstün noktaya varmış olan zattır. Mollâ
Sadrâ diye de anılır. Adı Muhammed İbn İbrahim (Şirazî)'dir. 1640 veya 1641 tarihinde vefat
etmiştir. Fikirleri hakkında bk. A. Suruş, Evrenin Yatışmaz Yapısı, çeviren: H. Hate-mi, İstanbul 1984
ve Henry Corbin, İslâm Felsefesi Tarihi, çeviren ve notlandıran: H. Hatemi, İstanbul 1986, özellikle;
s. 314-322.

(4) Nefs-i emmare: "Nefs", "Ben"i, "Ego"yu karşılar. İnsan "ruh"u anlamında da kullanılır.
Kısaca, insanın "beden"i değil, manevî benli-ğidir. Nefs-i emmare, sapmış içgüdülerine kapılan
"nefs" türüdür. Böy-lece, kötülüğe meyleder. Kur'ân-ı Kerim'de Yusuf Suresi'nin 53. ayet-i
kerimesinde "nefsin kötülüğü emrettiği" Yusuf'un (a.s) dilinden buyu-rulur. Nefsin kötülüğe
sapmasını önlemenin yolu, gönülde ilâhî sevgiye ortaksız yer vermektir.{Nefis mertebeleri
konusunda bakınız Nefs-i Mutmainne, Hüseyin Destgayb, İnsan yayınları, 1998 }

(5) Seneviyye: İkicilik, düalizm, bozuluş Zerdüşt (Mazdek) Dini'nde olduğu gibi Hayır ve Şer
Tanrısı olmak üzere iki Tanrı kabul etme. (H. Hatemi)

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


Adl-i İlahi
Birinci Bölüm:
KONUNUN BELİRLENMESİ -- 2. YAZI DİZİSİ


Konular:
– Dinin Temel İlkelerinden "Adl"
– Adl ve Hikmet
– İkicilik (Seneviyyet, Düalizm)
Kaynaklar:
Murtaza Mutahhari, Adl-i İlahi, Türkçesi: Prof. Hüseyin Hatemi, Kevser
Yayınları, 2005, s.71-79.

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


Dinin Temel İlkelerinden "Adl"

İlâhiyatın başka alanlarında bir şüphe ve tereddüt ortaya çıktığında, bunlar kelâm, felsefe ve
ihtisas (uzmanlık) ehlinin düzeyinde ele alınırlar. Ne kadar güç ve çetin bir sorun olursa olsun,
halkın ortalama anlayış düzeyinin üzerinde ve bunun dışında ele alınır ve tartışılırlar. Buna karşılık,
"adl-i ilâhî" konusunda ortaya çıkan şüphe ve tereddütler halk düzeyinde de ilgi uyandırırlar. Bu
konuda okuma yazması olmayan bir köylü de, bir düşünür -feylesof- da kafa yorabilir.
Bu sebeple, adalet konusunun özel bir önemi ve benzersiz bir yeri vardır. Bu sebepledir ki,
Eşaire dışındaki Şiî ve Mu'tezilî İslâm bilginleri "adl" konusunu "dinin ana ilkeleri" arasında ele
almışlardır. Bu önem söz konusu olmasa idi, "adl"in "usul-i din" arasında yer alması gerekmezdi. (1)

Çünkü "adl" de Allah'ın sıfatlarından bir sıfattır. Bu sıfatlardan birisini; böyle özel bir sebep olmasa
idi "usul-i din" arasında anmamıza gerek olmayacak, "adl"i ana ilkeler arasına aldığımız takdirde,
"ilim, kudret, irade..." gibi diğer ilâhî sıfatları da aynı sıraya koymamız gerekecek idi.
Ancak Şia'da "adl"in, Usul-i Din'den (dinin temel inanç ilkeleri) sayılmasının asıl sebebi
başkadır. Şia ve Ehl-i Sünnet'in, Allah'ın diğer sıfatları hakkında ihtilâfları yoktu, olsa bile söz
konusu edilmiyor-du. "Adl" konusunda ise şiddetli bir ihtilâf vardı, bu ihtilâf şiddetle tartışılmakta
idi de! O derece ki, "adl"e inanıp inanmama, farklı mezheplerden olmanın alâmeti sayılıyordu. Adl
konusundaki düşüncesine göre, insan ya Şiî ya Sünnî olarak, Sünnî ise ya "Mutezilî" ya da "Eş'arî"
olarak ayrılmakta idi. "Adl"e inananın "Eş'arî" olmadığı söylenebiliyordu. "İmamet"i de kabul
ediyorsa, bu Şiî oluş alameti idi. Bundan dolayı İslâm'da üç inanç ilkesinin (tevhid, nübüvvet,
mead) müşterek olduğu ve Şiî mezhebinde bu üç ilkeye "imamet" ve "adl" ilkesinin de eklendiği
söylenmekte idi.

Adl ve Hikmet

Yüce Yaratıcı'nın sıfatları arasında iki sıfatın, bu sıfatlara yönelecek şüphe ve tereddütler
bakımından birbirine benzerdir. Bu iki sıfat, adalet ve hikmet sıfatlarıdır.
Allah'ın adil oluşundan amaç şudur: Allah, hiçbir varlığın hakkını ihlal etmez, yerde bırakmaz,
herkese hakkettiğini verir. Hakîm oluşun-dan amaç da şudur: Yaratılış nizamı; en güzel, en uygun
nizamdır, diğer deyişle mümkün olan en iyi nizamdır. Hace Nasıruddin-i Tusî (2) şöyle der:

Coz hukm-i Hakkî ke hukm-râ şâyed, nîst
Hükmî ke zi-hukm-i Hak fuzûn âyed, nîst
Her çîz ke hest, ân çenân mî bayed
An çiz ke ân çenan ne mî bâyed, nîst
Cenab-ı Hakk'ın hükmünden başka hüküm olmaya değer yoktur.
Hakk'ın hükmünden artık gelen hüküm olamaz.
Var olan her şey, olması gerektiği gibidir.
Böyle olmaması gereken hiçbir şey yoktur.

Allah'ın hikmet ve inayetinin gereği, evrenin bir amacı ve anlamı olmasıdır. Var olan şey ya
başlı başına hayırdır, yahut hayra vesile ol-mak için yaratılmıştır.

Hikmet; Allah'ın Âlim ve Murid (eksiksiz ilim ve mutlak irade sahibi) oluşunun tecellisidir.
Evrende bir "illet-i gaaî" (amaçsal neden, amaç) bulunduğunu gösterir. Fakat adaletin "ilim" ve
"irade" sıfatları ile ilişiği yoktur. Daha önce belirttiğimiz anlamı ile adalet, Allah'ın "fail" oluşunun
tecellilerinden birisidir. Başka bir deyişle zat sıfatlarından değil, fiil sıfatlarındandır.

"Adl" ve "hikmet" konularında ortaya çıkan ortak güçlük; mutsuzlukların, kara günlerin
varlığıdır, daha kapsamlı bir deyişle "şerrin varlığı sorunu"dur. Şer sorunu "zulm" adı altında "adl-i
ilâhî"ye karşı bir tereddüt ve itiraz olarak ileri sürmek mümkün olduğu gibi, "amaçsız görüngüler"

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi



(anlamsız, hedefsiz fenomenler) adı altında Yaratıcı'-nın hikmetinde bir eksiklik, bir kusur olarak
da alınabilir. Bu sebeple, materyalizme (maddecilik) kapılmanın bir sebebi olarak da sayılmaktadır.
Meselâ canlılardaki "savunma" ve "korunma" cihazlarını ilâhî hikmet ve düzenlemenin bir tanığı,
bir kanıtı olarak ileri sürdüğümüzde, derhal şu soru ortaya atılır: Niçin, aslında tehlike olsun ki?
Tehlikeye ne gerek vardı ki savunma ve korunma cihazına da gerek olsun? Zararlı mikroplara ne
gerek vardı ki akyuvarların onlara karşı savaşmaları gereksin? Yırtıcı hayvanların keskin dişlerine
ne gerek vardı ki, onların avlarında da seğirtici ayaklar, koruyucu boynuzlar ve benzeri savunma
araçları bulunsun? Hayvanlar âleminde, bir taraftan zayıf av hayvanlarında korku ve tehlikeden
kaçma duygusu, diğer taraftan güçlü ve yırtıcı hayvanlarda avlama ve paralama duygusu vardır.
İnsan zihninde şu soru doğmaktadır: Niçin saldırı araçları vardır ki savunma araçlarına da gerek
olsun?
Çözülmeleri ince ve derin tahlilleri gerektiren bu sorular ve tereddüt noktaları, korku verici bir
girdap gibi, bazı toplulukları içine çekip almıştır. Burada demelidir ki:

Der in varta keştî füru şod hezar,
Ke n'âmed ez-û tahta-î der kenâr!
Bu vartada binlerce gemi batmıştır ki
Bir tahtası dahi kıyıya vurmuş da değildir.
Maddeci ve düalist felsefeler ile kötümser (bedbin, feminist) felsefeler işte bu korkunç girdapta
oluşmuşlardır.

İkicilik (Seneviyyet, Düalizm)

İnsan ve özellikle Arya soyundan olan insanlar, eski çağlardan beri görüngüleri ikiye ayırarak
ele almışlardır: İyiler ve kötüler. Işık, yağmur, güneş, yer ve bir çok diğer şeyler, hayır ve iyilikler
arasında sayılmış, buna karşılık da karanlık, kuraklık, sel, deprem, hastalık, yırtıcı hayvanlar ve
zehirli hayvanlar kötü ve şerli olan nesnelerden ve olaylardan sayılmıştır.
Bu sınıflandırmada tabiatıyla insan kendi kendini ölçüt ve eksen olarak almış, kendisi için
yararlı gördüğü şeyi iyi, zararlı gördüğü şeyi ise kötü saymıştır.

Bu ilk çağlarda insanlar şu nokta üzerinde düşünmüşlerdir: İyi ve kötüyü yaratan tek midir?
Aynı mıdır? Yoksa iyiyi ve kötüyü yaratan ayrı mıdır? Evrenin iki mebdei (3), iki ayrı yaratıcısı mı
vardır?

Bir topluluk, bu noktada şöyle düşünmüştür: Yaratıcının bizzat ya iyi veya (hâşâ) kötü olması
gerekir. İyi ise kötüyü, kötü ise iyiyi ya-ratmaz. Bu akıl yürütme sonucunda, evrenin iki yaratıcısı, iki
mebdei olduğu sonucuna vardılar. (İkicilik, seneviyyet).
Eski İranlıların iyilik için bir mebde' ve kötülük için bir başka mebde' kabul etmeleri -ki
sonraları bu iki mebde'den "iyilik" mebde'i olanı Yezdan, diğeri de Ehrimen olarak
adlandırılacaktır -işte bu sebeptendir. (4)

Tarihin gösterdiğine göre, Arya ırkı İran toprağına yerleştikten sonra tabiatın bazı "iyi" olay ve
tecellilerine, meselâ ateşe, güneşe, yağışa, yere ve yele tapınmışlardır. Yine tarihçilerin naklettikleri
şudur: İranlılar kötü saydıkları nesnelere tapmazlardı. Fakat Arya soyundan olmayan halklar da
vardı ki, kötülere de habis ruhları yatıştırmak için tapınmakta idiler. Eski İran'da iki mebde'e, iki
yaratıcıya inanılırdı, fakat iki Allah'a tapma olgusu yoktu. Diğer bir deyişle, İranlıların "şirk"i, ortak
koşmaları; yaratıcılık yönünden idi, ibadet yönünden değil.

Sonraları Zerdüşt zuhur etti. Tarih açısından, Zerdüşt dininin tevhidî bir din mi, yoksa ikici bir
din mi olduğu henüz açıklıkla tespit edilebilmiş değildir. Eldeki Avesta (5) bu konudaki tereddüdü
giderememektedir. Bu kitabın çeşitli bölümleri arasında açık farklılıklar vardır. Avesta'nın
Vendidad bölümünde açıkça ikicilik (düalizm) görülürken, Gatalar bölümünde ikicilik aynı şekilde
belirgin değildir. Bazı araştırmacılar, Gatalar bölümünde tevhit inancının yer aldığını ileri sürerler.

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


Bu açık karşıtlık dolayısı ile, araştırmacılar eldeki Avesta'nın bir tek kişi tarafından değil, her
bölümünün bir başka kişi tarafından kaleme alındığına inanırlar.

Bu konuda tarihî araştırmalar yetersizdir. Ancak, biz, İslâm'ın Me-cus karşısındaki tutumu
dolayısı ile, Zerdüşt dinini kökeninde tevhidî bir şeriat olarak görebiliriz. Çünkü İslâm bilginlerinin
çoğunluğunun görüşünce Zerdüştîler Ehl-i Kitap'tan sayılırlar (6). Tarih araştırmacıları da bu inancı
doğrularlar ve Zerdüşt dininde ikiciliğin etkilerini, Zerdüş'ten önce Arya soyu içinde var olan
ikiciliğe bağlarlar.

Aslında yalnızca İslâmî inanç yönünden Zerdüşt Şeriatı'nı tevhidî bir şeriat olarak alabiliriz. Ne
var ki tarihî açıdan, diğer bir deyişle Zerdüşt'e isnat edilen eserler açısından, yalnızca Gatalar'ı bile
göz önünde bulundursak yine de Zerdüşt dinini tevhidî bir din olarak kabul edemeyiz. Çünkü
araştırmacıların Gatalar'a dayanarak ileri sürebildikleri en fazla şey şundan ibarettir:

Zerdüşt,
"Tevhid-i Zatî"ye taraftar idi. Diğer bir deyişle, zati ile kaaim ve yaratılmamış tek bir varlık vardır. O
da "Ahuramazda"dır. Ehrimen (Angremenyu)'i bile Ahuramaz-da yaratmıştır. Diğer bir deyişle,
Zerdüşt; varlık ağacı için tek bir kök kabul eder. Ayrıca, bazı araştırmacıların görüşünce, Zerdüşt
aynı zamanda ibadet bakımından da "tevhid"e taraftardır. Ne var ki bir dinin tam anlamı ile tevhid
dini olabilmesi için Zatî tevhid ve ibadette tevhid yanında yaratıcının tekliğine (halikiyette tevhid)
de imanı olması gerekir.

Oysa tarihî verilere bakıldığında bu açıdan Zerdüşt dini tamamen ikicidir. Çünkü bu öğretiden
şu anlaşılıyor: Engremenyu’nun (habis akıl) karşıt kutbu Sepentemenyu’dur (kutsal akıl).
Sepentemenyu iyi şeylerin kökenidir. Diğer bir deyişle, iyi ve yaratılması gerekmiş olan şeylerin.
Engremenyu ise kötü şeylerin, yaratılmaması gerekmekte olan şeylerin kökenidir. Ahuramazda
veya Sepentemenyu bunların yaratılmasından sorumlu değildir, bu sorumluluk
Engremenyu'nundur.

Demek oluyor ki, varlığın iki kökü olmasa bile iki dalı vardır. Diğer bir deyişle Ahuramazda ile
başlayan varlık iki dala ayrılır. İyi dal, Sepentemenyu ve onun iyi etkilerinden ibarettir. Kötü dal ise
Engre-menyu, bütün yarattıkları ve kötü etkilerinden oluşur. Zerdüşt'ten kalan en özgün, en geçerli,
en fazla tevhid inancına bağlı eser olan Ga-talar'ı ele alırsak Zerdüşt'ü altı ve beş hayır ve şerde ve
var olan düzenin en iyi, en güzel düzen olmadığı ve ilâhî hikmet ile uyuşmadığı konusunda şaşırmış
görürüz. Bu da onu hak peygamberlerden tamamen ayıran bir özelliktir.

Zerdüşt dini; bu eksikliği veya başka yönleri dolayısı ile, ikicilikle savaşamamıştır. Öyle ki
Zerdüşt'den sonra ikicilik tekrar ve varlığın iki kökeni oluşu anlamı ile İranlılar arasında baş
gösterdi. Sasanî dönemi Zerdüştîleri, Mani dini (7) mensupları ve Mazdekîler (bakınız son not 7) -ki
bunlar da Zerdüşt dininden türemişlerdir- en üst derecede "İkici" idiler.

Denebilir ki ve gerçekte denmelidir ki Zerdüşt dini, hatta Gata-lar'daki düzeyde bile, İranlıların
gönüllerinden ikicilik inancının kökünü sökememiş, sonunda kendisi de bu batıl inancın etkisinde
bozulmuştur.

Yalnızca İslâm'dır ki bu nice bin yıllık hurafeyi İranlıların beyninden söküp atabildi. Bu da
İslâm'ın engin gücü ve İranlının özündeki derin etkisinin tecellilerinden biridir. Dumezil (8) gibi
bazı şarkiyatçılar, eski İranlının özüne işlemiş olan ikiciliği göz önünde tutarak, ikiciliğin İran
düşüncesinin temeli olduğunu söylemişlerdir.

İşte İslâm, İranlıyı bu insanı çıkmaza sokan inançtan, eski dinlerini bozan hurafeden kurtardı.
Onları "muvahhid" (tevhit inancına sahip) kıldı.

"Hamd gökleri ve yeri yaratana, karanlıkları ve nuru kılana."I Ve: "O ki her şeyi, her
yarattığını en güzel biçimde yarattı."II Ve: "Rab-bimiz, yarattığı her şeye, layık olduğu
yaratılış behresini, payını verdi ve ona gitmesi gereken yolu gösterdi."III gibi ayet-i kerimelere

I- Kur'ân-ı Kerim, En'âm,1.
II- Kur'ân-ı Kerim, Secde,7.
III- Kur'ân-ı Kerim, Tâhâ, 53.

[Kerbela44]

Ynt: Adl-i İlahi


iman ederek, Allah ve O'nun yarattığı evren düzeni karşısında varlıklarını öylesine bir aşk kapladı
ki, bu aşkı şöyle terennüm ettiler:

Be-cihan horrem ez anem ke cihan horrem ez-ûst
Aşıkem ber-heme âlem ke heme âlem ez-ûst
Be-helavet be-horem zehr ke şahid sâkist
Be-iradet be-berem derd ke derman hem ez-ûst.
Cihanda yaşama gücümü cihanı yaratandan alırım.
Evrene aşık olmamın sebebi, bütün bu evrenin O'nun yaratığı olmasıdır.
Sâki'nin verdiği ağuyu istekle içerim.
Derdimi yiğitçe çekerim, çünkü derman da odur.

Böylece, İranlının İslâm'a iman edişi, onun Allah'a rakip olan kötülük ilkesine (Ehrimen)
inancını silmekle kalmamış, irfan gözü ile baktığında, yaratılış düzeninde esasen kötülük
görmemeye de başlamıştır. "Kötülük diye bir şey yoktur." veya "Kötü olan, var olmayan şeydir."
demiştir.

Gazâlî (9) şöyle der:

Var olandan daha üstün, daha güzel ve olgun bir yaratılış düzeni yoktur.
İşte yüce ve ince bir düşünceye sahip olan insan, İslâm'ın eğittiği insandır. İşte bu insan, belâ,
eziyet ve musibet gibi bir açıdan çirkin ve istenmeyen şeyler olarak görünenlerde de, daha üstün ve
derin bir bakış ile, lütuf ve güzellik bulunduğunu idrak etmiş, kavramıştır:
Hakkıyla "Lisan'ul-gayb" diye anılan ve derin felsefî ve irfanî düşünceleri rumuz ve kinayelerle
örtülü olarak üstün bir fesahat ve belâgatla, tam bir söz ustalığı ile söyleyen Hâfız (10), bu iki bakış
açısının farklılığını, yüzeyden alelade ve sınırlı bakışla, "arif-i kâmil" olan "pîr"in bakışını, "tevriye
(11) ve ibham (12)" edebî sanatlarına başvurarak, şu şekilde ifade etmektedir:
Pir-i ma goft hatâ ber-kalem-i sun' ne-reft
Âferin ber-nazar-i pak-i hatâ-pûşeş bâd
Pîrimiz; "Yaratılış kaleminden hata sadır olmadı." dedi.
Temiz ve hata örtücü bakışına aferin!

Demek ki pîrin dış görünüşe kapılmayan, sınırlı olmayan, dar görüşlü olmayan bakışından,
evren bir "vahid" olarak görünmekte, bu "bütün" içerisinde, sınırlı görüşler açısında hata ve
olmaması gereken şeyler gibi görünen ne varsa, silinip gitmektedir. Evren [Vacibul-Vü-cud olan]
Cenab-ı Hakk'ın gölgesi gibidir. Zat-ı Hakk, mutlak olarak Cemil ve mutlak olarak kâmildir [Mutlak
güzellik ve olgunluktur]. Güzel olanın aksi de, gölgesi de güzeldir. Güzel olanın yansımasının çirkin
olması imkânsızdır.

Her güzel bedende, uzuvlar birbirinden ayrı değil, meydana getirdikleri bütün içinde ele
alınmaları gerekir, aksini yapmak olgun ve insaflı bir kişinin davranışına uymaz. Böyle yaparsak,
uzuvları tek olarak ele alırsak, "böyle olmasaydı da şöyle olsa idi daha iyi olacaktı" diyebiliriz. Böyle
yapmaz da kapsamlı bir bakışla bu uzvu güzel bir beden bütünü içinde ele alırsak, başka türlü
görürüz; önce yaraşmaz gördüğümüz, böyle sandığımız şey, tamamen ortadan kalkar.
Hâfız, hemen herkes yaptığı gibi, aynı gazelin bir diğer beytinde, ima ettiği düşünceyi açıklamış,
açıklık kazandırmıştır:

Çeşmem ez âyinedârân-i hat-u hâleş şod
Lebem ez bûse robâyân-i ber-u dûşeş bâd!
Gözüm, güzelliklerinin ayna tutucularından oldu (güzelliklerini gördü).
Dudağım da ondan buse alanlardan olsun!