Tevhidin oldukça fazla aksam ve bölümleri vardır. Bunların en önemlileri aşağıda değineceğimiz dört tanesidir. ([19])
1- İbadi Tevhid: İlahi Peygamberlerin üzerinde ısrarla durdukları bu tevhid çeşidi, ibadetin sadece Allah'a olduğu anlamını taşıyor "Ve ancak tevhide yönelerek Allah 'a ibadet etmeleri emredildi."(Beyyine: 5)
2-Zati Tevhid: Yani; Allah'ın yüce zatı birdir. Eşi ve benzeri yoktur.
3- Sıfati Tevhid: Bu tevhid çeşidi, ilim, kudret, ezeliyet ve ebediyet vb. sıfatların Allah'ın yüce zatı ile bir olduğunu, zatı ve sıfatı birbirinden ayrı olan yaratılmışlarınkine benzememesini içeriyor.
Elbette Allah'ın zatı ile sıfatlarının bir olduğu hakkında dikkatli ve ince bir düşünce kullanmak gerekir. Eğer Allah'ın sahip olduğu sıfatların zatından ayrı olduklarım söylersek, bu noktada Allah'ın sıfatlarının onun ortağı durumunda bulunduğunu iddia etmiş olacağız. Hâlbuki hiçbir muvahid Allah'ın ortağmınolduğunu kabul etmez. Ama eğer Şia ve Matoridiye'nin inandığı şekliyle sıfatların zatının aynı olduğu görüşünü kabul edecek olursak, bu görüş belki bazıları için tasavvur edilmesi güç olacak ve şöyle bir soru ilk etapta sorulacaktır: Nasıl olurda ilim ve kudret yaratıcının zatı ile aynı olabilir? Oysa görüyoruz ki; yaratılmışlarda zat sıfattan ayrıdır.([20]) Öte yandan incelediğimizde Allah'ın ilim, kudret vb. sıfatlarının evvel ve ezel suretiyle olduğunu görürüz...
Eşaire fırkası, böylesi bir sorundan kurtulabilmek için Allah'ın yedi ezeli sıfata sahip olduğu görüşünü ortaya atmış,([21]) bu sıfatların, zatından ayrı, zatı ile de bir olmadığını söylemişlerdir.
Öyle görülüyor ki; bu sentez, sorunları daha bir artırmıştır. Allah'ın zatı sıfatları her ne kadarda derk edilmesi zor bir mesele gözükse de halledilemeyecek bir konuda değildir. Dikkatli ve itinalı bir yaklaşımla bu sorun çözülebilir. Ama eğer Allah'ın sıfatları zatının aynı değil, ondan ayrıda değil gibi bir mantıkla meselenin üzerine gidilirse elbette ki konunun anlaşılması da güçleşecektir.
3-Fiili Tevhid:
Varlık âleminde yaşanan her fiil, eser bırakan her iş, Allah'ın iradesi ve isteği dâhilinde oluşur. "Allah her şeyin yaratıcısı ve her şey üzerinde gözetleyicidir. "(Zümer: 62)
" Göklerin ve yerin anahtarı onun kudreti elindedir..."(Şura: 12)
Evet, Allah'ın yüce zatından başka varlık âleminde tesirli olabilecek bir güç yoktur. Ama bu fiillerimizde herhangi bir zorunluluk olduğu anlamına gelmez. Biz insanlar kendiişlerimizde karar alabilecek durumdayız. "Biz insanlara doğru yolu gösterdik. İster şükreden olup kabul ederler, ister isyan edip kâfir olurlar.”(İnsan: 3)
"Doğrusu çalışıp çabalamaktan başka insana yararlı olabilecek bir şey yoktur."(Necm: 39)
Bu ve diğer Kur'ân ayetleri açıkça gösteriyor ki, insan hür iradeye sahiptir. Ama bu özgür irade ve kudret, Allah tarafından, insana verilmiş olması münasebetiyle yine Allah'a belgit çıkar. Bu durum yapacağımız ve yaptığımız işler karşısında sorumlu olmadığımız anlamına da gelmez.
Diğer bir tabir ile;
İnsanın işlemiş olduğu her fiil, bağımsız olmasından değil, Allah'ın kendisine vermiş ve vermekte olduğu kudret iledir. Bundan dolayı eğer Allah, vermiş olduğu bu güç ve kudreti bir anlığına dahi alacak olursa, artık insanın işleyebileceği hiçbir kuvveti kalmaz. İnsanın yaptığı her işte, iki yön ve iki neden vardır. Birinci yönü, işlenen her işi insanın kendisine nispet vermektedir. Çünkü fiilde herhangi bir mecburiyet ve zorlama söz konusu değildir. Ve kendisi kendi ihtiyarı ile bu işi yapmıştır. İkinci yönü ise, Allah'a nispet verilir. Çünkü yapılan fiil, Allah'ın verdiği kudret ile olmuştur. Eğer Allah verdiği bu kudreti ondan alırsa, hiçbir şekilde o fiili işlemeye güç yetireme-yecektir.
Kanaatimizce, konu açıklığa kavuşmuş oldu ki; işlenen her fiil, Allah ile kul arasında bir ortaklık içermiyor.
Eşaire fırkasının konu edindiği " cüzi irade" meselesini bu noktada belirtmeye çalışırsak şöyle ki; Eğer " insanın cüzi iradesi,"nden maksat, fiilin Allah ve insan tarafından ortak olarak uygulandığı görüşü ise bu fiili tevhid inancıyla bağdaşmıyor.([22]) Yok eğer " cüzi irade" belirtmiş olduğumuz ikinci yön olan tamamen insanın i-radesiyle fiiller oluşur mantığı ele alınıp mana edilmeye çalışılmış ise; fiili tevhide duyulan inançta problemler yaşanmaz.
Fiilin bir yönden Allah'a nispet verilmesi ve diğer yönden de insana nispet verilmesi konusunun, daha net anlaşılması ve aydınlığa kavuşabilmesi için aşağıdaki örneğimize dikkat edelim; Mesela: Ahmet adlı bir şahsın iki adet dikiş makinesi vardır. Bu iki dikiş makinesini Hasan ve Hüseyin adlı iki terziye kullanmaları için ödünç veriyor. Böyle bir durumda da hem Ahmet, hem de sözü edilen terziler bu makinelerin sahibi oluyorlar. O halde elbise diktirmek isteyen birine "Ahmet 'in makinesiyle dik, " ya da "Hasan veya Hüseyin'in makinesiyle dik" diyebiliriz.([23])
Sonuç itibariyle, insan hür iradeye sahiptir ve yapmış olduğu işler karşısında sorumludur. Evet, Aliah'u teala biz insanların hür iradesiyle yaşamasını irade edip istemiştir. Böyle bir yöntemle bizleri sınavdan geçirecek ve tekâmül yoluna sevk edecektir. Çünkü insanı kâmil olabilmek sadece hür irade ile Allah'a yapılan itaat neticesinde gerçekleşebilir. İrade dışı ve zorlama söz konusu olsaydı, insanların iyimi, kötümü olduklarının delil ve göstergeleri bulunmazdı. Usulende durum böyledir. Eğer yaşamımızdaki her fiili mecbur olduğumuzdan dolayı işlemiş olsaydık, o zaman enbiyanın nübüvveti ve gönderilen semavi kitapların hiçbir anlamı kalmazdı. Aynı şekilde, dini sorumluluklar, dini eğitim ve yönetim veya ilahi ceza ve mükâfat boş beyhude ve hiçbir anlam ifade etmeyen terimler olurdu.
Ehl-i beyt (a.s) imamlarının buyurmuş oldukları hadisler konuyu açıklamaktadır. "Ne mutlak bir cebr ve zorlama, nede tamamıyla kişinin ihtiyarına devretme. Hayır! Gerçek olan bu ikisi arasında olan bir şeydir."([24])
Fiili tevhidin esası, Peygamberlerce, gösterilen harikulade olay ve mucizeleri destekler niteliktedir.([25]) Bu mucizelerin "Allah'ın izni ile" olduğunu, bununda tevhidin ta kendisi sayıldığını teyit etmektedir.
Seyyid Ali Hüseyni Boti
1- İbadi Tevhid: İlahi Peygamberlerin üzerinde ısrarla durdukları bu tevhid çeşidi, ibadetin sadece Allah'a olduğu anlamını taşıyor "Ve ancak tevhide yönelerek Allah 'a ibadet etmeleri emredildi."(Beyyine: 5)
2-Zati Tevhid: Yani; Allah'ın yüce zatı birdir. Eşi ve benzeri yoktur.
3- Sıfati Tevhid: Bu tevhid çeşidi, ilim, kudret, ezeliyet ve ebediyet vb. sıfatların Allah'ın yüce zatı ile bir olduğunu, zatı ve sıfatı birbirinden ayrı olan yaratılmışlarınkine benzememesini içeriyor.
Elbette Allah'ın zatı ile sıfatlarının bir olduğu hakkında dikkatli ve ince bir düşünce kullanmak gerekir. Eğer Allah'ın sahip olduğu sıfatların zatından ayrı olduklarım söylersek, bu noktada Allah'ın sıfatlarının onun ortağı durumunda bulunduğunu iddia etmiş olacağız. Hâlbuki hiçbir muvahid Allah'ın ortağmınolduğunu kabul etmez. Ama eğer Şia ve Matoridiye'nin inandığı şekliyle sıfatların zatının aynı olduğu görüşünü kabul edecek olursak, bu görüş belki bazıları için tasavvur edilmesi güç olacak ve şöyle bir soru ilk etapta sorulacaktır: Nasıl olurda ilim ve kudret yaratıcının zatı ile aynı olabilir? Oysa görüyoruz ki; yaratılmışlarda zat sıfattan ayrıdır.([20]) Öte yandan incelediğimizde Allah'ın ilim, kudret vb. sıfatlarının evvel ve ezel suretiyle olduğunu görürüz...
Eşaire fırkası, böylesi bir sorundan kurtulabilmek için Allah'ın yedi ezeli sıfata sahip olduğu görüşünü ortaya atmış,([21]) bu sıfatların, zatından ayrı, zatı ile de bir olmadığını söylemişlerdir.
Öyle görülüyor ki; bu sentez, sorunları daha bir artırmıştır. Allah'ın zatı sıfatları her ne kadarda derk edilmesi zor bir mesele gözükse de halledilemeyecek bir konuda değildir. Dikkatli ve itinalı bir yaklaşımla bu sorun çözülebilir. Ama eğer Allah'ın sıfatları zatının aynı değil, ondan ayrıda değil gibi bir mantıkla meselenin üzerine gidilirse elbette ki konunun anlaşılması da güçleşecektir.
3-Fiili Tevhid:
Varlık âleminde yaşanan her fiil, eser bırakan her iş, Allah'ın iradesi ve isteği dâhilinde oluşur. "Allah her şeyin yaratıcısı ve her şey üzerinde gözetleyicidir. "(Zümer: 62)
" Göklerin ve yerin anahtarı onun kudreti elindedir..."(Şura: 12)
Evet, Allah'ın yüce zatından başka varlık âleminde tesirli olabilecek bir güç yoktur. Ama bu fiillerimizde herhangi bir zorunluluk olduğu anlamına gelmez. Biz insanlar kendiişlerimizde karar alabilecek durumdayız. "Biz insanlara doğru yolu gösterdik. İster şükreden olup kabul ederler, ister isyan edip kâfir olurlar.”(İnsan: 3)
"Doğrusu çalışıp çabalamaktan başka insana yararlı olabilecek bir şey yoktur."(Necm: 39)
Bu ve diğer Kur'ân ayetleri açıkça gösteriyor ki, insan hür iradeye sahiptir. Ama bu özgür irade ve kudret, Allah tarafından, insana verilmiş olması münasebetiyle yine Allah'a belgit çıkar. Bu durum yapacağımız ve yaptığımız işler karşısında sorumlu olmadığımız anlamına da gelmez.
Diğer bir tabir ile;
İnsanın işlemiş olduğu her fiil, bağımsız olmasından değil, Allah'ın kendisine vermiş ve vermekte olduğu kudret iledir. Bundan dolayı eğer Allah, vermiş olduğu bu güç ve kudreti bir anlığına dahi alacak olursa, artık insanın işleyebileceği hiçbir kuvveti kalmaz. İnsanın yaptığı her işte, iki yön ve iki neden vardır. Birinci yönü, işlenen her işi insanın kendisine nispet vermektedir. Çünkü fiilde herhangi bir mecburiyet ve zorlama söz konusu değildir. Ve kendisi kendi ihtiyarı ile bu işi yapmıştır. İkinci yönü ise, Allah'a nispet verilir. Çünkü yapılan fiil, Allah'ın verdiği kudret ile olmuştur. Eğer Allah verdiği bu kudreti ondan alırsa, hiçbir şekilde o fiili işlemeye güç yetireme-yecektir.
Kanaatimizce, konu açıklığa kavuşmuş oldu ki; işlenen her fiil, Allah ile kul arasında bir ortaklık içermiyor.
Eşaire fırkasının konu edindiği " cüzi irade" meselesini bu noktada belirtmeye çalışırsak şöyle ki; Eğer " insanın cüzi iradesi,"nden maksat, fiilin Allah ve insan tarafından ortak olarak uygulandığı görüşü ise bu fiili tevhid inancıyla bağdaşmıyor.([22]) Yok eğer " cüzi irade" belirtmiş olduğumuz ikinci yön olan tamamen insanın i-radesiyle fiiller oluşur mantığı ele alınıp mana edilmeye çalışılmış ise; fiili tevhide duyulan inançta problemler yaşanmaz.
Fiilin bir yönden Allah'a nispet verilmesi ve diğer yönden de insana nispet verilmesi konusunun, daha net anlaşılması ve aydınlığa kavuşabilmesi için aşağıdaki örneğimize dikkat edelim; Mesela: Ahmet adlı bir şahsın iki adet dikiş makinesi vardır. Bu iki dikiş makinesini Hasan ve Hüseyin adlı iki terziye kullanmaları için ödünç veriyor. Böyle bir durumda da hem Ahmet, hem de sözü edilen terziler bu makinelerin sahibi oluyorlar. O halde elbise diktirmek isteyen birine "Ahmet 'in makinesiyle dik, " ya da "Hasan veya Hüseyin'in makinesiyle dik" diyebiliriz.([23])
Sonuç itibariyle, insan hür iradeye sahiptir ve yapmış olduğu işler karşısında sorumludur. Evet, Aliah'u teala biz insanların hür iradesiyle yaşamasını irade edip istemiştir. Böyle bir yöntemle bizleri sınavdan geçirecek ve tekâmül yoluna sevk edecektir. Çünkü insanı kâmil olabilmek sadece hür irade ile Allah'a yapılan itaat neticesinde gerçekleşebilir. İrade dışı ve zorlama söz konusu olsaydı, insanların iyimi, kötümü olduklarının delil ve göstergeleri bulunmazdı. Usulende durum böyledir. Eğer yaşamımızdaki her fiili mecbur olduğumuzdan dolayı işlemiş olsaydık, o zaman enbiyanın nübüvveti ve gönderilen semavi kitapların hiçbir anlamı kalmazdı. Aynı şekilde, dini sorumluluklar, dini eğitim ve yönetim veya ilahi ceza ve mükâfat boş beyhude ve hiçbir anlam ifade etmeyen terimler olurdu.
Ehl-i beyt (a.s) imamlarının buyurmuş oldukları hadisler konuyu açıklamaktadır. "Ne mutlak bir cebr ve zorlama, nede tamamıyla kişinin ihtiyarına devretme. Hayır! Gerçek olan bu ikisi arasında olan bir şeydir."([24])
Fiili tevhidin esası, Peygamberlerce, gösterilen harikulade olay ve mucizeleri destekler niteliktedir.([25]) Bu mucizelerin "Allah'ın izni ile" olduğunu, bununda tevhidin ta kendisi sayıldığını teyit etmektedir.
Seyyid Ali Hüseyni Boti
Yorum