İblisi Tanıyalım

[Beytül ahzan]

İBLİSİ TANIYALIM
İblis' i Tanıyalım


Yazan: Prof.S.Muhammed Bakır Hücceti


Çeviri: Cafer Bendiderya

Bütün kötülüklerin başı olan İblisle (Allah'ın laneti ona olsun) ilgili muhtelif mevzulara girmeden önce bu kelimenin köküne değinmek istiyoruz.
Dilbilimcilerden bir grup, "İblis" kelimesinin Arapça olmadığını, Yunanca olan "Diabolos" kelimesinden Arapça'ya geçtiğini savunmaktadır. Bunlar Fransızca olan "Diable" ve İngilizce olan "Devil" kelimelerinin de bu kelimeden türediğini söylemişlerdir. Aynı görüş müfessirler tarafından da bir ihtimal olarak sözkonusu edilmiştir.[i]
Bunlar, "Diabolos" kelimesinin Yunanca'da dedikoducu, başkalarını çekiştiren ve iftiracı anlamına geldiğini ileri sürmüşlerdir.[ii]
Dilbilimci ve müfessirlerden bir grup da "İblis" kelimesinin Arapça olduğunu ve ümitsizliğe kapılmak, avarelik, dehşet, sükut, hüzün gibi anlamlara gelen "İblas" kelimesinden türediğini öne sürerek şöyle bir açıklamada bulunmuşlardır:
İblis, Allah'ın rahmetinden ümidini keserek kibirlenip böbürlenmesi sonucu perişanlık, korku ve kedere düçar oldu. Bu hususta Kur'an-ı Kerim şöyle buyurmaktadır: "Kıyamet saatinin kopacağı gün, suçlu günahkârlar rahmetten meyus olurlar."[iii]
Şeytan'a bu ismin verilmesinin sebebini, bu kelimenin "İblas" kelimesinden türemiş olduğunu bildiren hadisler, oldukça fazladır. Bu görüş bir çok lugatçı tarafından da benimsenmiştir.[iv]
İblis kelimesinin esasen Arapça olduğu görüşünü savunan lügatçılar, bununla birlikte onun esre ve tenvin almayan kelimelerden olduğunu söylemiş ve bunun sebebini de şöyle açıklamışlardır: İblis kelimesi Arap isimleri arasında benzeri olmayan bir isimdir ve tarihte hiç bir Arap bu isimle çağrılmamıştır, dolayısıyla Araplar bu kelimeyi bir acem kelimesi gibi esresiz ve tenvinsiz haliyle kullanmaktadırlar.[v]
Kur'an-ı Kerim'de onbir yerde tekil olarak kullanılan İblis kelimesinin dokuzu İblis'in (Şeytan'ın) kibirlenmesi ve Hz. Adem'e secde etmeyişi kıssasında geçmiştir.[vi]
Fakat Şuara suresi, 26. ayette ve Sebe suresi, 34. ayette geçen diğer ikisinin bu konuyla ilişkisi yoktur.
Kur'an-ı Kerim'de olduğu gibi Nehc-ül Belağa'da da on bir yerde İblis kelimesi geçmiştir.[vii]
Kur'an-ı Kerim'in hiçbir yerinde İblis kelimesi çoğul olarak geçmemiş, ancak hadislerde ve geçmiş peygamberlerin kitaplarında İblis kelimesinin çoğulu olan "ebalise" kelimesinin sık sık geçtiği görülmektedir.[viii]
Müyebbidi der ki: "İblis" ümitsizlik anlamındadır. Allah'ın rahmetinden ümitsizliğe kapılmış demektir. İblis'in ismi, lanetlenmeden önce "Azazil" idi. Bazıları da onun isminin "Haris" ve künyesinin de "Ebu Kurdus" olduğunu söylemişlerdir.[ix]
Bazıları ise, insanların, meshedilerek maymun ve domuzlara dönüştürüldüğü gibi "Cin"in de "Cann"a (yılana) meshedildiğini, İblis'in, şeytanların ve cinlerin insanlardan önce yaratıldığını ileri sürmüşlerdir.
İblis'in doğurma yoluyla neslini sürdürdüğüne delil olarak Kehf suresinin 50. ayetini gösterebiliriz:
"Beni bırakıp, onu (İblis'i) ve onun soyunu (evlatlarını) veliler mi edineceksiniz?"
Kur'an-ı Kerim'de geçen "İblis'in ordusu" deyimi onun evlatlarına da tefsir olunmuştur.[x]
Asrımızda yaşayan Yezidiler de İblis'e tapmaktalar. Bu grup Kürdistan'da, Ermenistan'da ve "Haleb"in çevresinde yeralan iki kasabada ikamet etmektedirler. Bu kasabaların birinin ismi "Celeme"dir. Yezidiler'in ilk önce hıristiyan oldukları, daha sonra müslüman olup ve sonra da açıkça İblis'e tapmaya başladıkları sanılmaktadır. Buna rağmen İblis'le Allah Teala arasında geçen çatışma neticesi İblis'in yenilgiye uğrayacağına ve daha sonra da Allah Teala ile barışarak tekrar daha önce kaybettiği yüce makamını elde edeceğine inanmakta olan Yezidiler semavi dinlerin peygamberlerine inanmaktansa İblis'e itimad etme ve ona güvenmenin kendileri için daha hayırlı bir akibete vesile olacağına inanmak gibi sapıklık üzere olan bir taifedir.[xi]

[Beytül ahzan]

Ynt: İblisi Tanıyalım

İblis'in İsimleri ve Diğer Lakapları

1- Azazil: Bu ismin İbrice bir kelime olup ve "Allah'ın aziz yaratığı" anlamına geldiği veya özel bir keçinin ismi olduğu söylenmiştir. Bu keçi, bir kavmin günahlarının keffaretini belli olmayan bir yere götürmesi için günahların keffareti üzerine bırakılır otsuz-susuz bir çöle götürülürdü. İblis lanetlenmeden önce bu isme sahipti.
2- Recim: (taşlanmış) Hz. İbrahim (a.s), onu Mina'da taşladığı veya melekler vasıtasıyla ya da gök taşları aracılığıyla atıldığı için bu isim verilmiştir ona.
3,7- Haris, Ebu Merret (veya Ebu Kırret ve Kıtret), Ebu Kurdus, Ebu Hilaf, Ebu Dücane.
8- Ebu Lebini: Lebini İblis'in kızının adıdır.
9,10- Nail ve Ebu-l Cann.[xii]
Hz. Ali (a.s) Nehc-ül Belağa'da özellikle "kasia" hutbesinde müstekbirlerin psikolojik durumlarını anlatırken, İblis'in hilelerini, geçmişini, kötülüklerini ve Şeytan'ı geniş bir şekilde beyan etmektedir.[xiii]

[Beytül ahzan]

Ynt: İblisi Tanıyalım

Şeytan Kelimesinin Anlamı:

Kur'an-ı Kerim'de "Şeytan" ifadesi çeşitli yönlerden İblis kelimesiyle özdeş olduğu için bu kelimenin kökü hakkında kısa bir araştırma yaptık:
Bilginlerden bir grup, "Şeytan" kelimesinin "şetan" kelimesinden türediğini ileri sürmüşlerdir. "Şetan", sıkıca bükülmüş olup, kuyudan su çekmede ve hayvanları bağlamada kullanılan uzun ipe denir. Göçmen araplar, toynağı sürülmüş ata. "O, iplere bağlı olan şeytan gibidir" derlerdi.
Araplar "bi'r-i şutun" kelimesini derinliği fazla olan kuyu için kullanmaktadırlar. Bu ıstılahtan kuyunun uzaklık ve derinliği kastedilmiştir; "şetanet-id dar", "o ev uzaktır" anlamındadır. Yelesi olan yılana da Arapça'da "şeytan" ismi verilmektedir.
Buradan anlaşılıyor ki, Arapça'da şeytan kelimesinde olan "nun" harfi bu kelimenin asıl harflerindendir ve şeytan Arapça'da ister insan, ister cin ve ister hayvan olsun âsi ve baş kaldıran bir varlığa verilen isimdir.
Dilbilimcilerden bir grup ise "şeytan" kelimesinin helak, mahvolma ve yanma anlamında olan "şate, yeşitu" kökünden türediğini ileri sürmüşlerdir. Bu görüşün doğruluğunu kabul edemeyiz.[xiv]
Müfessirlerden bazıları, "Onun tomurcukları şeytanların başları gibidir"[xv] ayetini, "Cehennem ağacının tomurcuğu yılanların başları gibidir." şeklinde tefsir etmektedirler. Daha önce de dediğimiz gibi, Arapça'da yılanların bir kısmına "şeytan" denilmektedir. Bazen de iplere benzedikleri için ince ve küçük yılanlara Arapça'da "şeytan ve cann" ismi verilmektedir.
Kısacası, "şetan ve şeytan" kelimelerinden uzunluk, uzaklık, alçaklık, çirkinlik, âsilik, gazap, incelik ve küçüklük anlamları kastedilmiştir ve Şeytan bu anlamların somut bir örneği konumundadır.[xvi]
Diğer bir ihtimale göre ise, "şeytan" İbranice veya Süryanî'cede muhalefet ve düşmanlık anlamında olan "haşteytan" kelimesinden veya "Süryanî" kelimesinden alınmıştır.
Şeytan ismi, Allah'ın lanetine uğradıktan sonra ona verilmiştir ve işaret ettiğimiz gibi daha önce ismi "Azazil" veya "Nail" idi.
Kur'an-ı Kerim'de ve hadislerde geçen şeytanlardan maksat, zahirde İblis ve yardımcılarıdır. Fakat bazıları şeytanların, âsi, baş kaldıran, doğru yoldan saptırıcı her varlıktan ibaret olduğuna inanmaktadırlar. Allah Teala da bu konuda En'am suresinin 112. ayetinde şöyle buyurmaktadır: "Böylece her peygambere, insan ve cin şeytanlarından bir düşman kıldık."[xvii]
Şeytan kelimesi, Kur'an-ı Kerim'de tekil olarak yetmiş yerde, çoğul olarak on sekiz yerde ve toplam 88 yerde geçmektedir. Bu kelime Kur'an-ı Kerim'de "recim, merid ve marid" sıfatlarında ve -İblis kelimesiyle özdeş ve nekere (belirsiz) olarak- Tekvir, Nisa, Saffat surelerinde geçmiştir.[xviii]

[Beytül ahzan]

Ynt: İblisi Tanıyalım

Acaba İblis Melek midir?

Bu konuda farklı hadisler vardır. Müfessirlerin görüşleri de muhtelif ve birbirleriyle çelişmektedir:
a- İblis'in Meleklerden Olduğunu İleri Sürenlerin Delilleri
1- Bazı rivayetlerden İblis'in melek türünden ve hatta makamının meleklerden daha yüksek olduğu anlaşılmaktadır. İblis'in, isyan edip cennetten kovulmadan önce meleklerden olup yeryüzünde yaşadığı, ilimî açıdan bütün meleklerden üstün olduğu ve bu üstünlük hissinin onun kibirlenmesine sebep olduğu söylenmektedir.
Yine İblis'in cin kabilesinden olup dünyayı kuşatan gökyüzü meleklerinin önderi olduğu ileri sürülmüştür. İblis, meleklerin en şereflisi ve melekler kabilesi arasında en büyük kabileye sahipti; öyle ki, "hazin-u cennet (cennetin hazinedarı)" makamına sahipti, dünya ve gökyüzü onun iktidar ve sultası altında olup onların ihtiyaçlarını gidermekteydi. O, "Ecnihat-ü Arba'a" (dört kanatlılar)dan sayılmaktaydı. Dolayısıyla gökyüzü ehlinin iktidarını kendi elinde hissedince nihayet içinde gizlediği kibirini açığa vurdu. Allah Teala bütün meleklere Hz. Adem'in karşısında secde etmelerini emredince bu imtahanda İblis'in kibir ve gururu ortaya çıktı ve ondan sonra "Şeytan-ı Recim, Marid ve Merid" oldu.[xix]
2- Kutade ve İbn-i Abbas gibi müfessirler, Bakara suresinin 34. ayetinin (Ve meleklere: Adem'e secde edin dedik de İblis'ten başka (diğerlerinin tümü) secde ettiler...) tefsirinde şöyle demişlerdir: İblis, yeryüzünde ikamet eden cin ismindeki meleklerdendi.
Hz. Ali'nin (a.s) Nehc-ül Belağa'da, Allah'ın bir meleği cennetten kovduğu hakkında olan şu buyruğu: "Bir emirle meleği çıkardığı cennete beşeri sokmak için..."[xx] da bunu te'yid etmektedir. İbn-i Mes'ud'dan da rivayet edilmektedir ki: İblis, gökyüzünün hükumetine atandı; o "cin" ismi verilen meleklerden sayılmaktaydı. Bu meleklere cin isminin verilmesinin sebebi de onların "cennetin hazinedarları" oldukları içindi. Fakat İblis cennetin hazinedarı olmasıyla birlikte dünyayı kuşatan gökyüzünün hükumetine de sahipti.
İbn-i Abbas; "Hani meleklere secde edin demiştik de cinlerden olan İblis'in dışında (diğerleri) secde etmişlerdi"[xxi] ayetinin tefsirinde şöyle diyor: "Cennet ve "cinan" isimleri de cin kabilesinden sayılan İblis'in cennetin hazinedarı olduğu içindir.
Müfessirlerden bir grup, bu konuya değindikten sonra Muhammed b. İshak'ın şöyle dediğini hatırlatmıştır: Cin, gizli olan ve gözle görülmeyen her varlığa verilen isimdir. "Hani meleklere secde edin demiştik de cinlerden olan İblis'in dışında (diğerleri) secde etmişlerdi" ayetinin anlamı ise şudur: ...Gizli olup gözle görülmeyen cinlerden ve meleklerden olan İblis'in dışında; zira melekler de gizli olup gözle görülmezler. Allah Teala buyuruyor ki:
"Onlar kendisiyle (Allah ile) cinler arasında bir soy-bağı kurdular. Oysa andolsun, cinler de onların gerçekten (azap için getirilip) hazır bulundurula¬caklarını bilmişlerdir."[xxii]
Kureyş, "Melekler Allah'ın kızlarıdır" demeleri üzerine Allah Teala yukarıdaki ayette onların bu sözlerinin batıl olduğunu açıklamış ve: "Eğer melekler Allah'ın kızları iseler, İblis de onlardandır. O halde Allah'la İblis ve onun soy ve sülalesi arasında bir soybağı olduğuna inanmaları gerektiğini" hatırlatmıştır.
Araplar, cin kelimesini gizli olup görünmeyen varlıklar dışında hiçbir şey için kullanmazlar. Allah Teala da cinlere sırf gizli olup gözle görünmedikleri için "cin" ve insanlara açık ve gözle görülür oldukları için "ins" ismini vermiştir. Cin kelimesi "ictinan" kelimesinden alınmış olup örtü anlamındadır. Dolayısıyla rahimde gizli olduğu için "cenin"e bu isim verilmiştir. Kalkana da, örtücü olup savaşcıyı arkasında gizlediği için "cünne" ismi verilmiştir. Ve yine cennet ağaçlarla örtülü olduğu için cennet ismi verilmiştir. Deli olma haline Arapça'da "cünun" denilmesinin sebebi de, delilik halinde aklı işlevini yitirip örtülü olmasıdır.
Buna göre, cin tabirini -lügat anlamını dikkate alarak- melekler için kullanabiliriz. Bu konuda Tabersi der ki:
"Melekler ve cinler bir hakikate sahiptirler. Bu ikisinin arasındaki tek fark seçkinlerin, melek ve onlardan aşağı mertebede olanların da cin olmasıdır. İnsanlar için de aynı şey geçerlidir. Onların arasında seçkin kişiler vardır ve bunlar peygamberler ve imamlardan ibarettirler. Aşağı mertebede ise halk kitlesi yeralmaktadır."
Beyzavi'nin tefsirinde de şunlara rastlamaktayız:
"İnsanlar arasında masum kişiler olduğu halde onların çoğu masum değillerdir. Yine masumiyet meleklerde insanlardan daha fazla olmasına rağmen onlardan da bir grubu masum değildir. Meleklerden bir bölümünün şeytanlarla zatî bir farkı olmaması muhtemeldir. Bu ikisi arasındaki tek fark sadece sıfat farkı olup arızidir. İblis de masum olmayan meleklerdendir.
Meleğin nurdan ve İblis'in ateşten yaratıldığı doğrudur. Fakat, mahiyet açısından ateşle ışık arasında tam bir bağlantı sözkonusudur.
Muhammed Reşid Rıza der ki:
"Meleklerle cinleri mahiyet açısından birbirinden ayıracak bir delil elimizde yok; bilakis bu ihtilaf sınıfsal bir ihtilaftır ve bu ihtilafın temelini sıfat farklılığı teşkil etmektedir...[xxiii]
3- İblis'in melek olduğunu gösteren delillerden biri de onun tekebbür ve isyanı hakkındaki ayetlerdeki akış ve tabirlerdir. Allah Teala, Adem'e secde etmekte İblis'i diğer meleklerden istisna etmesiyle İblis'in de bir melek olduğunu hatırlatmıştır. Yani İblis de bir melek olduğu için diğer meleklerle birlikte Hz. Adem'e secde etmesi emredildi. Şuna dikkat edilmelidir ki, İblis diğer meleklerden mahiyet açısından istisna edilmemiştir. O, secde emrinden sonra bu istisnayla nitelendirilmiş ve Allah Teala'ya itaat etmediği açıklanmıştır. İşte İblis'ten nefyedilen sıfat budur; onun melek olduğu nefyedilmemiştir.
Nihayet şu sonuca varabiliriz: Eğer İblis melek olmasaydı "Ve meleklere: Adem'e secde edin dedik..."[xxiv] emri onu kapsamına almaz ve İblis'in secde etmeyişi "tekebbür", "günah" ve "(secde-den)çekinme" sayılmaması gerekir ve kınanmamalıydı. Fakat secde etmediği için İblis'in, müstekbir olup, kınanmayı hakkettiğini biliyoruz, dolayısıyla bu emir onu da kapsamına almaktadır ve bu emir ancak İblisi melek olduğu takdirde kapsamına alır. Dolayısıyla bu istisnanın, istisna-i muttasıl, yani istisna edilen şeyin, istisna edildiği şeyin türünden olduğunu kabul etmeliyiz.
Ebu-l Feth-i Razi der ki: Abdullah b. Abbas, Abdullah b. Mes'ud, Sa'd b. Müseyyeb, Katade, İbn-i Cüreyh ve İbn-i Cerir-i Taberi, İblis'in melek olduğunu ileri sürmektedirler. Bunun benzeri bir hadis de İmam Sadık'tan (a.s) nakledilmiştir. Bu görüşe göre ayetteki istisna, "istisna-i muttasıl"dır; bu istisnanın karşısında istisna-i munkatıa yeralmaktadır. İstisna-i munkatıanın anlamı ise, istisna edilen şeyin istisna edildiği şeyin türünden olmamasıdır.
Allah Teala meleklere, Adem'e secde etmelerini emredince İblis'in muhalefet etmesi üzerine Allah Teala onu istisna şeklinde meleklerden ayırmıştır. O halde İblis de melektir.[xxv]

[Beytül ahzan]

Ynt: İblisi Tanıyalım


b- İblis'in Melek Olmadığını İddia Edenlerin Delilleri:

Şeyh Müfid der ki: İblis melek değil, cindir. Masum İmamlardan rivayet edilen hadisler cinlerle meleklerin bir olmadığını teyid etmektedir. Şia alimleri de bu görüştedir. Dolayısıyla, Şia alimleri İblis ve Şeytan'ın melek türünden olmadığını ispatlamak için bir takım deliller zikretmişlerdir. O deliller başlıca şöyledir:

1- Allah Teala, Kehf suresinin 50. ayetinde şöyle buyurmaktadır: "Hani meleklere: Adem'e secde edin demiştik; İblis dışında (diğer-leri) secde etmişlerdi. O cinlerden-di..." Bu ayette Allah Teala, İblis'in cinlerden olduğunu bildirmiştir.
Enbiya suresinin 27. ayetinde (Onlar -melekler- sözde -bile olsa- O'nun önüne geçmezler ve onlar O'nun emriyle yapıpetmektedir-ler.) melekleri sözde bile Allah Teala'dan öne geçmeyen ve O'nun emrine göre amel eden üstün kullar olarak tanıtmaktadır. Bu ayetin zahiri de İblis'in meleklerden olmadığını göstermektedir. Bu konuda İmam Sadık'tan (a.s) şöyle bir hadis nakledilmiştir:
"Melekler, İblis'in kendi türlerinden olduğunu sanıyorlardı; fakat Allah Teala İblis'in onların türünden olmadığını biliyordu."[xxvi]
"Allah Teala meleklere secde etmelerini emretti, bu emir hem melekleri ve hem de İblis'i kapsamına alıyordu; zira İblis meleklerle birlikte gökyüzünde Allah'a kulluk ediyordu ve melekler de onun kendi türlerinden olduğunu sanıyorlardı; oysa İblis meleklerin türünden değildi; ancak Allah Teala secde etmelerini emredince İblis içinde olan kıskançlığını açığa vurdu; ondan sonra melekler İblis'in kendi türlerinden olmadığını anladılar."[xxvii]

Cemil b. Derrac der ki: İmam Sadık'tan (a.s), "Acaba İblis melek miydi? Gökyüzünün tedbir ve yöneticiliği onun mu elindeydi?" diye sorduğumda İmam şöyle cevap verdi:
"İblis meleklerden değildi ve kesinlikle gökyüzüne ilişkin bir makam ve mevkisi yoktu; o cinlerden olup meleklerle birlikteydi..."

Yine İmam Sadık (a.s) buyurmuştur ki: "Cinlerin, yaratılış açısından meleklerle bir benzerlikleri vardı ve "Cann", Hicr suresinin 27. ayetinde (Ve Cann'ı da daha önce nüfuz eden kavurucu ve öldürücü kokusu olan ateşten yarattık.)[xxviii] geçen varlıktır.
Dolayısıyla bu görüşün taraftarları demişlerdir ki: Eğer cin, mutlak ve kayıtsız olarak zikredilirse insan ve melek cinsinden farklı olan bir cinsten başka bir şey kast edilemez.[xxix]

Bu durumda İblis'i cin türünden bildiğimiz takdirde, onun melek olmadığını kabul etmek zorundayız; zira Allah Teala buyurmuştur ki:
"O gün, onların hepsini bir arada toplayacaklar (haşrede-cekler), sonra meleklere diyecek ki: Size tapmakta olanlar bunlar mıydı? (Melekler) Derler ki: Sen yücesin, bizim velimiz sensin, onlar değildir. Hayır, onlar cinlere tapmaktaydı ve çoğu onlara iman etmişlerdi..."[xxx]

Bu ayet açık bir şekilde cinlelerle melekler arasındaki farkı bildirmektedir.[xxxi]
Şehr b. Havşeb de diyor ki: İblis cinlerdendi ve cinler yeryüzünde fesat çıkarmaya başlayınca Allah Teala meleklerden oluşan bir orduyu onların üzerine gönderdi. Melekler onları öldürdüler ve (geriye kalanları) adalara sürdüler. İblis de esir düşenlerin arasındaydı. Melekler İblis'i kendileriyle birlikte gökyüzüne götürdüler. Bir süre meleklerle birlikte kaldı; Allah Teala meleklere, Adem'e secde etmelerini emredince o secde etmekten sakındı."[xxxii]

İmam Sadık'a (a.s) arzedildi ki: "Secde emri İblis'i nasıl kapsamına alabilir; oysa Adem'e secde etmeleri emredilenler melekler idi (ve bu emir İblis'i kapsamına almamaktadır)". Bunun üzerine İmam buyurdu ki:
"İblis meleklerin himayesi altında olması açısından onlarla birliktedi, fakat onların türünden sayılmamaktaydı; zira Allah Teala, Adem'den önce bir takım varlıklar yarattı ve İblis de onların arasında olup yeryüzünde hükumet ediyordu. Bu varlıklar fesat çıkarıp isyan ettiler, katliam yapıp kan döktüler. Allah Teala da onları öldürmek üzere melekleri görevlendirdi. Melekler İblis'i esir alarak onu kendileriyle birlikte gökyüzüne çıkardılar."[xxxiii]

2- İkinci delil, İblis ve meleklerin yaratıldığı iki unsurun arasında olan farktır: Şüphesiz İblis ateşten yaratılmıştır. Zira Allah Teala'ya itiraz edip delil getirerek dedi ki: "Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın."[xxxiv] Ve daha önce de İblis'in cinlerden olduğunu ve Kur'an-ı Kerim'in açık bir şekilde cinnin ateşten yaratıldığını bildir-diğini gördük: "Cannı (cinni) de yalın dumansız bir ateşten yarat-tı."[xxxv] Meleklerin ateşten yaratılma-dıklarını, bilakis onların nurdan veya rihten ya da ruhtan yaratıldığını biliyoruz; oysa İblis şeytandır ve şeytan da ateşten yaratılmıştır.[xxxvi]
Buna binaen, İblis ve meleklerin -Kur'an ve hadis açısından- yaratı-lışlarını nazara alarak onların mahiyetlerinin farklı olduğunu söyleyebiliriz.

İbn-i Ebi Hatem, Muhammed b. Amir'in şöyle dediğini nakleder: "Allah Teala, melekleri nurdan, cinleri ateşten, hayvanları sudan ve Adem'i de çamurdan yarattı ve kendisine itaati meleklerde, günahı da cin ve insanlarda kıldı."[xxxvii]

Varlıkları üç türe ayırabiliriz:

1- Meleklerden ibaret olan iyiler.
2- Şeytanlardan ibaret olan kötüler.
3- Aralarında hem iyilerin, hem de kötülerin bulunduğu orta halliler. Bunlar da insanlar ve cinlerdir. Zira Cin suresinin 14. ayeti şöyledir:
"Ve elbette bizden (cinlerden) müslüman olanlar da var, zulmedenler de."

3- İblisin meleklerden olmayışının üçüncü delili onun soy ve evlatlarının olması, zürriyetinin devam etmesidir. Daha önce de söylediğimiz gibi rivayetlerde Adem'in "Ebu-l ins (insanların babası)" veya "Ebu-l beşer (beşerin babası)" diye tabir edildiği gibi İblis'in de "Ebu-l Cann (cinlerin babası)" diye tabir edilmiştir. Melekler ise İblis'in aksine doğurmazlar, yemez ve içmezler.[xxxviii]
Doğurma ve tenasül, erkekle dişinin cinsel birlikteliği ve hamilelik yoluyla mümkündür; fakat melekler için erkeklik ve dişilik sözkonusu değildir. Çünkü Allah Teala, meleklerin dişi olduklarına inananların sözlerini reddetmek için buyuruyor ki: "Onlar, ki kendileri Rahman'ın kulları olan melekleri dişiler kıldılar. Kendileri onların yaratılışına şahit mi oldular?..."[xxxix]
Meleklerde erkeklik ve dişilik sözkonusu olmayınca da tenasül ve doğurma da onlar için sözkonusu olmaz.[xl]

4- Meleklerin masum oluşları da İblis'in meleklerden olmayışına diğer bir delildir. Bu konuda Allah Teala şöyle buyurmaktadır:
"(Melekler) Allah kendilerine neyi emretmişse ona isyan etmezler ve emredildiklerini yerine getirir-ler."(Tahrim/6)
Allah Teala meleklerden günahı nefyetmiştir. Fakat İblis'in isyan ettiği ve sürekli isyana teşvik ettiği malumdur. Ayrıca Allah Teala melekleri kendisinin elçi ve resulleri olarak tanıtmıştır: "Hamd, gökleri ve yeri yaratan, ikişer, üçer ve dörder kanatlı melekleri elçiler kılan Allah'adır..."[xli] Allah Teala'nın elçileri için kafir ve fasık olmanın sözkonusu olmadığı açıktır. Zira elçilerin kafir ve fasık olmaları mümkün olursa, yalan konuşmaları da mümkün olacaktır; ancak onların yalan konuşmadıkları kesindir.[xlii]
Buna göre, İblis kesinlikle melek türünden değildir.

5- "İblis'ten başka (meleklerin hepsi) secde ettiler." ayetindeki istisna İblis'in melek türünden oluşuna delil olamaz. Adem'e secde etmekten İblis'in istisna olmasının sebesi onun meleklerle birlikte secdeye memur olmasıdır. Dolayısıyla daha önce de değindiğimiz gibi bazı müfessirler buna benzer ayetlerde istisnayı, (istisna edilenin istisna edildiği şeyin türünden olmadığı) münkatıa istisnası bilmişlerdir. İşte bu istisna da, "Eğer dilersek onları batırır-boğarız; bu durumda ne onların imdadına yetişen olur, ne de onlar kurtulabilirler. Ancak bizden bir rahmet olması dışında." ayetlerinde olduğu gibi munkatıa istisnasıdır.[xliii]
Önceki dört delil de bu ayetteki istisnanın munkatıa istisnası olduğunu teyid etmektedir.
Ebu-l Futuh-i Razi takriben bu delillerin hepsini kısaca bir arada toplamıştır:

...Seyyid Murtaza (r.a), İblis'in melek olmadığını fakat kendisine Adem'e secde etmesinin emredildiğini, o ayette geçen istisna edatı ise "lakin" anlamında olup münkatıa istisnası olduğunu bildirmiş ve "Cinlerdendi" ayetinin zahirinin de onun melek ve insan türüyle karşı karşıya olan cin türünden olduğunu bildirdiğini söylemiştir.
Ayrıca, Allah Teala, melekleri nurdan ve İblis'i de ateşten yaratmıştır. Melekler ruhi varlıklar olup yemez, içmez ve üremezler. İblis ise yer, içer ve çoğalır. Adem'in, "Ebu-l Beşer (insanların babası)" olduğu gibi İblis'in de "Ebu-l Cann (cinlerin babası)" olduğuna dair mütezahir veya mütezafir hadisler vardır. Abdurrahman b. Zeyd'in de görüşü budur. Şehr b. Havşeb'in naklettiği rivayete göre İblis yeryüzünde fesat çıkaran ve Allah Teala'nın melekleri göndererek helak ettiği cinlerdendir. O zaman İblis'i esir aldılar ve gökyüzüne çıkardılar. Mu'tezile fırkasının ileri gelenleri de bu görüşü kabul etmişlerdir.
"Meleklere, Adem'e secde edin dediğimizde İblis'ten başka hepsi secde ettiler" ayetinde Allah Teala melekleri Adem'e secdeyle görevlendirdi ve İblis'in dışında hepsi Adem'e secde ettiler. Eğer İblis melek değildiyse Adem'e secde etmeye de görevli değildi, denilirse şöyle cevap verebiliriz:

İblis'in secdeye mükellef olduğuna dair İslam ümmeti icma etmiştir. Ayrıca; "Sana emrettiğimde, seni secde etmekten engelleyen neydi."[xliv] ayetinde bir kere meleklere ve bir kere de İblis'e olmak üzere iki ayrı emir mi yoksa hem melekleri ve hem de İblis'i kapsamına alan bir emir mi olduğu konusunda bilginler ihtilaf etmişlerdir. Ancak ayetin zahirinden anlaşıldığı kadarıyla her ikisini de kapsamına alan bir emir vardır ve İblis bu emirden kendisinin de secde emri hitabının kapsamına girdiğini anlamıştır.
Merhum Allame Tabatabai A'raf suresinin 11. ayetinin altında (Andolsun, biz sizi yarattık, sonra size suret (biçim-şekil) verdik, sonra meleklere: Adem'e secde edin dedik. Onlar da İblis'in dışında secde ettiler; o secde edenlerden olmadı.) yaptığı genişçe açıklaması özetle şöyledir:

"Allah Teala, Hicr suresinin 30. ayetinde: "Böylece meleklerin tümü, topluca secde ettiler. Ancak İblis secde edenlerle birlikte olmaktan kaçınıp-dayattı." şeklinde bütün meleklerin secde ettiklerini açıklayarak İblis'i meleklerden müstesna etmiştir. Kehf suresinin 50. ayetinde de: "Hani meleklere: Adem'e secde edin demiştik; İblis'in dışında (diğerleri) secde etmişlerdi. O cinlerdendi, böylelikle Rabb'inin emrinden dışarı çıkmıştı." İblis'in isyan ettiğini hatırlatmıştır. Enbiya suresinin 27. ayetinden de anlaşıldığı gibi melekler tam anlamıyla Allah Teala'nın emrine itaat ettiklerine göre İblis'in meleklerden farklı bir türden olması gerekiyor.
Dolayısıyla şu birkaç ayette geçen istisnanın izahında müfessirler arasında görüş farklılığına rastlanmaktadır: Şöyle ki, acaba tağlib kuralı, meleklerin sayılarının çok oluşu ve üstünlüklerine nazaran, zikri geçen istisna muttasıl mıdır (istisna edilen şey istisna edildiği şeye dahil midir) yoksa munfasıl ve munkatı mı (istisna edilen şey istisna edildiği şeyden hariç midir)? Bazı ayetlerin zahiri, İblis'i de içine alan sadece bir emrin edildiğini göstermelerine rağmen, acaba İblis meleklere ilişkin emir dışında başka bir emirle secdeye emredildi mi?
Ayetlerin zahirinden anlaşıldığına göre İblis, meleklerle birlikteydi ve kendisini meleklerden ayıracak hiçbir özelliği yoktu. Onları bir arada toplayan makam ise kuds makamıydı. Bu nokta, Bakara suresinin 30. ayetinde: "Hani Rabbin, meleklere: Muhakkak ben, yeryüzünde bir halife yaratacağım demişti. Onlar da: Biz seni övüp-yüceltir ve (sürekli) takdis edip dururken, orada fesat çıkaracak ve orada kanlar akıtacak birini mi yaratacaksın? dediler..." geçtiği gibi yeryüzünün hilafeti vakıasından anlaşılmaktadır.
Secde emri, böyle bir makamda kendileri için bir makam ve mevki kazanan varlıklara yöneliktir; Allah Teala da bu noktaya işaret ederek şöyle buyurmuştur: "(Allah Öyleyse in ordan, orda büyüklenmen senin (hakkın) olmaz..."[xlv]

Bu ayetteki "0radan" zamiri makam, mevki veya gökyüzü ya da cennete aittir. Her durumda, burada makam ve mevki kastedilmiştir. Ayetteki hitap, onların cennetteki veya gökyüzündeki makam ve mevkisini dikkate almaksızın onlara yönelik olsaydı "ordan" zamirinin olmaması ve "Öyleyse büyüklenmen senin (hakkın) olmaz" şeklinde olması gerekirdi; oysa ayette hedef "böyle bir makamda büyüklenmesinin ona yakışmamasıdır."
Buna göre, secdeye emredilmeden önce meleklerle İblis arasında hiç bir fark göze çarpmamakta; fakat secde emrinden sonra aralarındaki fark ortaya çıkmış ve ikisi birbirinden ayrılmıştır. Melekler makam ve mevkilerinin gerektirdiği mekanda kalmışlardı. O mekan, kulluğun gereği olan alçak gönüllülük, tevazu ve Allah'ın emrine itaat etmekten ibarettir: "Ve onlar O'nun emriyle amel etmektedirler"[xlvi] Bu durum meleklerin yaşantısının mahiyet ve hakikatini, onların amellerinin türünü teşkil etmektedir. Fakat İblis ise meleklerle ortak olduğu o makam ve mevkiden dışarı çıktı: "O cinlerdendi, böylelikle Rabbinin emrinden dışarı çıkmıştı."[xlvii]
Bu ayetin Arapça'sında geçen fısk kelimesi, hurmanın kabuğundan dışarı çıkması anlamındadır. İblis'in fısk ve isyanı onun meleklerin içinden çıkarak apayrı bir yaşantıya yeniden başlamasına sebep oldu. Onun bu yeni yaşantısında Allah'ın kerametinden ubudi itaatten çıkmaktan başka bir vakıayı aramamak gerekir.

Daha önce de işaret ettiğimiz gibi, secde emri bir emirden ibarettir. Bu emir İblis ve meleklerin her ikisini birden kapsamaktadır. Meleklere yönelik olan bir emrin de normalde teşrii bir emir (yaşama türünden) olmaması gerekir, yani bu fiile memur olanların itaat ve günah, saadet ve bedbahtlık açısından bir ve farksız bir durumda olmalarını gösteren bir emir değildi. Zira melekler itaat için yaratılmış olup, devamlı saadet makamındadırlar.

Adem'in yaratılışı, onların farklı ve birbirinin türünden olmadığını göstermek için bu bir ölçüydü. Eğer Allah Teala, Adem'i yaratmayıp, İblis ve meleklere onun karşısında secde etmeyi emretmeseydi, İblis o kurb makamında kalır ve meleklerle farkı belli olmazdı. Fakat Allah Teala, Adem'i yaratıp, kurb (yakınlık) ve buud (uzaklık) olan iki makam icad etti, biri saadet diğeri bedbahtlık olmak üzere iki yol belirtti. -Şeytan kibiri yüzünden, bu iki makamdan ikincisini (buud makamını) ve iki yoldan da ikincisini (bedbahtlık yolunu) seçti. Böylece ebedi olarak Allah'ın rahmet ve kurbundan kovularak her zaman için bedbahtlığa düçar oldu.-[xlviii]

[Beytül ahzan]

Ynt: İblisi Tanıyalım


İblis'in Evlatları ve Onların Uğraşıları

İblis hakkındaki rivayet ve ayetlerin tefsirinden şu sonuca varıyoruz: İblis'in türeyip doğurduğunda şüphe yoktur. İblis'in soy-sopu, çocukları, ırkı ve onların uğraşıları muhtelif rivayetlerde şöyle geçmiştir:

1- Lakeys ve Vulha veya Vulhan: Taharet ve namaza darbe vurmayı ister. Fakat bazı hadislerde, İmam Sadık'ın (a.s) kötülemek amacıyla, "Allah'ım; İblis'in kızı Lakeys'in canını al..." diye buyurduğu rivayet edilmektedir.
2- el-Hifaf: Çölleri gözetleyerek halkı orada sapıtıp derbeder etmektedir. Ve yine onun alkollü şarap için görevlendirildiği de söylenmiştir.
3- Zelenbur: Pazarlar için görevlendirilmiş olup, beyhude konuşmayı, yalan yere yemin içmeyi, eşyaları yalan yere övmeyi pazarcıların gözünde iyi bir iş göstermekte. O, her çarşıda bayrağını gökyüzüyle yeryüzü arasında tutar ve onu ilk açılan ve son kapanan dükkana asar.
4- Sebr: Musibet ve hasarlar için görevlendirilmiş olup, yüzleri yırtmayı, yanakları tartaklamayı ve yakasını parçalamayı müsibete uğrayanların nazarında iyi göstermek halkı savaş ve katliama davet etmektedir.
5- el-A'ver: Zina ve cinsel ilişkileri göz altında bulundurmaktadır ve A'ver'in sultanların kapısına yerleştirildiği de söylenmektedir.
6- Dasim: Evin erkeği eve girdiğinde, ev halkına selam vermeyip, Allah'ın adını anmayınca Dasim onunla birlikte eve girip onunla ev halkı arasında fitne çıkarır ve evin erkeği yemeğe başladığında Allah'ın adını anmayınca onun yemeğine ortak olur.
7- Mütriş veya Meşut ya da Vuşut: Haber ve dilin afetlerinin memurudur. O yalan ve gerçeği olmayan haberleri halkın diline düşürüverir.
8- Lübeyni: İblis'in kızının ismidir. İblis, bu kızının vasıtasıyla "Ebu Lübeyni lakabını almıştır. Bu lakabı Süheyli "er-Ravz-ul Ünuf" adlı kitabında zikretmiştir. Lübeyni'ye "Tartebe" de denildiği söylenmektedir.

[Beytül ahzan]

Ynt: İblisi Tanıyalım

İblis'in Orduları

[size=13pt][color=green]Elbette Kur'an-ı Kerim'de "Cünud-u İblis (İblis'in orduları)" tabiri sadece bir yerde geçmiştir. O da şu ayettedir:
"Artık onlar (müşrikler) ve azgınlar onun içine dökülüvermiştir. Ve İblis'in bütün cünudu (orduları) da."[xlix]
Tefsir ve hadislerde "İblis'in cünudu (orduları)" tanıtılmış olup, hepsinin anlamı birbirine yakındır:
İmam Sadık'tan (a.s) rivayet edilen uzun bir hadiste İblis'in ordularını şeytanlardan ibaret olan onun soy-sopu ve çocukları olarak tanıttığını görüyoruz.[l]
Diğer rivayetlerde ise, aşağıdaki tabirler yer almıştır:
İblis'in orduları, onun (kendisinin ve Adem evlatlarından olan) izleyicileridirler.[list][li] İblis'in orduları (cin ve insanlardan) onun günahkar izleyicileridirler.[lii]
İblis'in orduları, İblis'in kendilerini putperestliğe çağırdığı, bu davette kendisini izleyenlerden ibarettir.[liii]
Hz. Ali (a.s), gazabı İblis'in ordularından biri tanıtarak şöyle buyuruyor: "Gazap'tan sakının, çünkü gazap İblis'in ordularından büyük bir ordudur."[liv]
Başka bir yerde de buyuruyor ki: "Tevazu ve alçak gönüllülüğü sizinle düşmanlarınız arasında bir silah olarak alın. Sizin (gerçek) düşmanınız İblis ve onun ordularıdır. Çünkü İblis'in her ümmetten atlı ve piyade orduları var.[lv]
Allame Tabatabai der ki: "İblis'in orduları, Kur'an-ı Kerim'in kendilerini cehennem ateşine girmelerine sebep oluncaya kadar sapıklık ehlinden uzak durmayan kimseler olarak andığı şeytanlarla düşüp kalkanlardan ibarettirler.[lvi]
Allah Teala buyuruyor ki:
"Kim Rahman (olan Allah)ın zikrini görmezlikten gelirse, ona bir şeytan musallat ederiz artık o, onun arkadaşı olur.[lvii]
Ve devamında da buyurmaktadır ki:
"(Bu söylenmeleriniz,) bugün size kesin olarak bir yarar sağlamaz. Çünkü siz zulmettiniz, şüphesiz siz azapta da ortaksınız."[lviii]

[Beytül ahzan]

Ynt: İblisi Tanıyalım

İblis'in Ordularından İki Grup
Tefsir-i Kebir'de İbn-i Abbas'tan rivayet edildiği üzere İblis ordularını iki gruba ayırmış, bir grubunu insanlara ve bir grubunu da cinlere doğru göndermiştir.
Buna göre, "insan ve cin şeytanları" Resulullah (s.a.a) ve müminlerin düşmanlarıdırlar. İnsan ve cin şeytanları sürekli birbirleriyle görüşür ve onların her biri diğerine: Ben dostum ve düşüp kalktığım kişiyi şöyle ve böyle saptırdım; diğeri onun aldatmaya nasıl muvaffak olduğunu duyunca: Öyleyse ben de dostumu senin aldattığın yolla aldatmalıyım, der ve bu yolla şeytanlar kötülüğü, fitne ve fesat çıkarmayı, kendi cinslerinden olan diğerlerine öğretirler."[lix]
Kur'an-ı Kerim'de İblis'in ordularından "Kabil (taraftarlar)" diye de tabir edilmiştir:
"Çünkü o ve kabil'i (taraftarları, kendilerini göremeyeceğiniz yerden) sizleri görmektedir..."[lx]
Tabersi, "kabil" kelimesini İblis'in soy-sopuna, çocuklarına veya ordu ve izleyicilerine yani insan ve cine tefsir etmiştir.[lxi]

[Beytül ahzan]

Ynt: İblisi Tanıyalım

İblis'in Çeşitli Şekil ve Kılıklara Girmesi
Eşaire ve Mü'tezile fırkaları, İblis de dahil cinlerin gözle görünmeyişlerinin sebebi konusunda farklı deliller zikretmişlerdir. Eşaire, cinin gözle görünmemesinin sebebini insanın görme gücünün yetersizliği ve Mü'tezile ise cinlerin şeffaf olmalarından bilmişlerdir.
Fahruddin-i Razi cinin çeşitli şekillere girmesi konusunda bu iki fırkanın görüşünü naklettikten sonra şöyle demektedir:
"Eğer cin rahatça istediği şekle girerek kılık değiştirme gücüne sahip olsa insanların birbirini tanımadaki itimad ve güvenceleri sarsılır. Çünkü karşımda duran benim çocuğum veya eşim dediğim falan şahıs gerçekte oğlum veya eşimin kılığına girmiş bir cin olabilir... diye düşünebilir. Dolayısıyla cinin istediği kılığa girmesi ve insanları istediği gibi aldatabilmesi görüşü doğru bir görüş değildir. Cin veya İblis'in gücü sınırlıdır. Ayet-i kerime de bu görüşü teyid etmektedir:
"Benim size karşı zorlayıcı bir gücüm yoktu, yalnızca sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz."[lxii]
Mücahid, İblis'in şöyle dediğini nakleder: "Bize dört özellik verildi: Biz halkı görürüz, onlar bizi görmezler, yer altında kalırız ve yaşlılarımız gençleşirler..."[lxiii]
İblis ve cinlerin çeşitli kılıklara girdikleri hakkında birçok hadisler vardır. Onlardan bazıları şöyledir:
Cabir b. Abdullah-i Ensari der ki: İblis dört kılığa girdi:
1- Bedir günü, Siraket b. Ceşam b. Müdleci'nin kılığına girerek Kureyş'e dedi ki: "Bugün hiç kimse size üstün gelemeyecek. Ben size destek olacağım..." Ve İslam'la küfür orduları karşılaşınca geri geri giderek "ben sizden nefret ediyorum..." dedi.[lxiv]
2- Akabe günü, Münbi b. Heccac'ın kılığına girerek şöyle seslendi: "Muhammed ve onun dinine giren kimseler şimdi Akabe'dedirler, gidin onların peşine." Bunun üzerine Resulullah (s.a.a): "Ondan korkmayın, onun sesi diğerlerinin kulağına asla ulaşmaz." buyurdular.
3- Kureyş "Dar-un Nedve"de toplandıkları zaman Necd halkından yaşlı bir adamın kılığına girdi...
4- Resulullah (s.a.a) vefat edince Muğeyre b. Şu'be'nin kılığına girerek şöyle dedi: "...Hilafeti Haşimoğulları'na bırakmayın."[lxv]

[Beytül ahzan]

Ynt: İblisi Tanıyalım


Kibirlenmeden Önce İblis'in İbadeti
Bazı hadislerden anlaşıldığı üzere İblis isyan edip Adem'e secde etmekten sakınmadan önce Allah'a kulluk ve ibadet ediyormuş.
Hz. Ali (a.s) "Kasia" hutbesinde şöyle buyurmaktadır:
"...Allah'ın İblis'e yaptığı işten ibret alın. Zira Allah Teala onun uzun uzadıya yaptığı tahammül edilmez ibadetlerini hiçe saydı. O altı bin yıl Allah'a ibadet etmişti. Ve bu yılların dünya veya ahiret yılları olduğu da belli değil."[lxvi]
Merhum Meclisi, Ayyaşi'nin "Melekler İblis'in kendilerinden biri olduğunu sanıyorlardı" konusu hakkında kendi tefsirinde naklettiği rivayetin açıklamasında şöyle demiştir:
"İblis uzun yıllar boyu Allah Teala'ya sıkı bir şekilde ibadet ettiği için melekler, ibadet ve günah işlememekte İblis'in de kendi türlerinden olduğunu sanıyorlardı."[lxvii]
İmam Sadık'tan (a.s): Niçin Allah Teala İblis'e: "Belli günlere -uzun zamanlara- kadar Adem'in oğullarını saptırma fırsatın var" buyurdu, diye sormaları üzerine İmam Sadık (a.s) şöyle buyurdu: "Geçmişte yapıp mükafat almayı hakkettiği işleri için." O işlerin ne olduğu sorulunca, "İki veya dört bin yıl kadar uzun süren iki rekat namazıdır" cevabını verdi.[lxviii]
Bu müddetin yedi bin yıl olduğunu bildiren ve bu müddetin iki veya dört bin yıl ile sınırlandıran rivayetler arasında çelişki vardır. Merhum Meclisi, bu müddetin dört bin yıl olarak gösterilmesine takiyyenin sebep olduğunu söylemektedir![lxix]
Diğer taraftan Nehc-ül Belağa'da İblis'in altı bin yıl ibadet ettiğinin bildirildiğini görmekteyiz. Burada yedi anlamında olan "seb'e" kelimesiyle altı anlamında olan "sitte" istinsah eserinde birbirine karıştığı söylenebilir
Bazı rivayetlerde de İblis'in bir secdesinin dört bin yıl kadar uzun sürdüğü görülmektedir. (Sefine-tül Bihar, c.1, s.102.)
Bu rivayetleri doğru kabul edecek olursak Şeytan'ın önceden kafir olup olmadığı konusuna da bir açıklık getirmemiz gerekecektir.

[Beytül ahzan]

Ynt: İblisi Tanıyalım


Acaba İblis Gerçekte Kafir ve Münafık mıydı?

Bu konuda da alimler arasında görüş farklılığı vardır:

1. Görüş) İblis tekebbür ve isyan etmeden önce ibadet ettiği zamanlarda da kafir ve münafık idi:Bu görüşün taraftarlarının delilleri şöyledir:

1- Secde emrinden sonra meleklerle İblis arasında vuku bulan tartışmada Allah Teala'nın İblis'e verdiği cevap onun münafık ve kafir olduğunu teyid etmektedir:
Muhammed b. Abdulkerim Şehristani "el-Milel ven Nihal" kitabının başında dört İncile şerh yazan Marî'den, Tevrat'ta İblis ve melekler arasında geçen münazarayı naklederek secde emrinden sonra vuku bulan olayların şöyle geçtiğini söylemektedir:
"İblis meleklere dedi ki: Ben, beni yaratan bir mabudum olduğunu, O'nun beni icad ettiğini ve bütün varlıkların yaratanı olduğunu kabul ediyorum; fakat Allah'ın hikmeti konusunda yedi şey benim için belli değil:

a- Yaratılışın hikmeti nedir? Özellikle Allah Teala kafirin yaratıldığı zaman azaba müstahak olmadığını bildiği takdirde. (O halde, daha sonra onun azaplanması için sebepler hazırlayacağına göre niçin onu yarattı)?!
b- Halkın ahkam ve kanunlara mükellef olmasının yararı nedir? Oysa mükellefiyet yoluyla yarar veya zarar gelmemektedir. Mükellefiyet yoluyla gelecek her türlü yararı Allah Teala tekliften istifade etmeksizin halka verebilir.
c- Allah Teala beni kendini tanımaya ve itaat etmeye mükellef etmiştir; o halde niçin beni Adem'e secde etmeye mükellef kıldı?
d- Ben secdeyi terk ederek O'nun emrine baş kaldırınca niçin beni lanetleyerek rahmetinden uzaklaştırdı ve beni cezalandırdı; oysa bunun ne kendisine ve de diğerlerine bir yararı olmadığı gibi zararını da ben çekeceğim?
e- Allah Teala bana böyle davrandıktan sonra niçin cennete girerek Adem'i vesvese etmeme müsade etti?
f- Bu işi yaptıktan (Adem'i vesvese ettikten) sonra niçin beni Adem'in çocuklarına musallat kıldı ve onları aldatmama müsade etti?
g- İnsanları aldatmak için O'ndan uzun bir zaman fırsat istediğimde neden bana fırsat verdi? Oysa alemde şer ve kötülüğün olmaması daha iyidir.

Bununla ilgili olarak Şehristanî şöyle diyor: Allah Teala celal ve kibriya perdesi ardından ona şöyle cevap verdi:
Ey İblis! Sen beni tanımış değilsin; eğer beni tanımış olsaydın benim işlerime kesinlikle itiraz edilecek bir kusur olmadığını anlardın. Ben, öyle bir ilahım ki, benden başka tapınılmaya liyakatı olan hiç bir ilah yoktur ve hiç kimse benim işlerimi sorguya çekemez (onların sebeplerini kendi aklıyla arayamaz.)[lxx]
Bu münazaradan ve AllahTeala'nın İblis'e verdiği cevaptan İblis'in Allah'ı tanımadığı, bilakis yaratış ve işlerine kusur bulup Allah Teala'nın hikmetini inkar ettiği anlaşılmaktadır.
İblis'in öteden beri kafir olduğu "O kafirlerdendi"[lxxi] ayetinden de anlaşılmaktadır. Yani İblis secde emrinden önce kafir ve münafıktı. İbadeti de, meleklerin içinde görünmek ve rezil olmamak içindi; yani amelleri gösteriş ve riyadan kaynaklanmaktaydı.

2- İblis'in öteden beri kafir ve münafık olduğunun diğer bir delili de "muvafat" meselesidir. Muvafat görüşünün Eş'ari'ye ait olduğu söylenmektedir. Muvafat ise herkesin hakkının tamamen kendisine eda edilmesi anlamındadır. İşte bu da İblis'in öteden beri kafir ve münafık olduğunu teyid etmektedir.
Fahr-i Razi bu konuda diyor ki:
"İman" ebedî sevaba ve "küfr" de ebedî azaba sebep olur. Ebedî sevapla ebedî ikab ve cezayı bir arada toplamak imkansızdır. Bir kimse iman eder ve sonra da kafir olursa, onun ebedî sevap ve mükafatla ebedî olarak birlikte olacağını söylemek kesinlikle imkansızdır. Yine küfürden kaynaklanan ebedî azap, sevap ve mükafatı yok etmesi farizası da imkansızdır, zira ihbat (bir şeyin mahv ve yok olması) inancı batıldır.
İmanın şartı, kişinin hiçbir zaman ebedî olarak kafir olmayışıdır; fakat bir kimsenin sonu küfr olursa, ilk olarak onda (iman şeklinde) görünen şeyin iman olmadığı anlaşılır.
İblis'in de sonunda kafir olduğunu biliyoruz; dolayısıyla onun asla iman etmediğini söylemek zorundayız.[lxxii]
2. Görüş) İblis'in ilk önce iman ettiği ve daha sonra kafir olduğudur. Bu görüşün taraftarları "Ve o kafirlerdendi" ayetinin tefsirinde çeşitli görüşler zikretmişlerdir:

a- Allah Teala ezelden beri İblis'in kesinlikle kafir olacağını biliyordu (yani Allah'ın ilminde İblis önceden kafirlerdendi).
b- İblis ilk önce iman etmiş olduğu halde sonra kafir oldu ve (kısa ve az da olsa) bu kadar zaman geçtikten sonra küfrü hakkında geçmiş zaman fiili (kafirlerdendi) kullanılması daha uygundu.
c- Bu ayetin arapçasında geçen "kane (idi)" "sare (oldu)" anlamındadır; yani İblis ilk önce iman etmiş ise de, daha sonra kibirlenmesi sonucu kafir oldu. Kur'an-ı Kerim'de Hz. Nuh'un oğlu hakkında gelen "ve kane min-el muğrekin "boğulanlardan idi" diye buyuran ayetten kastedilen "o boğulanlardan değildi, ancak Hz. Nuh'a itaat etmemesi sonucu boğulanlardan oldu" şeklindedir.[lxxiii]
d- "Ve o kafirlerdendi", yani Allah Teala, kibiri için İblis'i ondan sonra iman gücünün kendisinden alındığı bir küfre düçar kıldı.[lxxiv]

[Beytül ahzan]

Ynt: İblisi Tanıyalım


İblis'in Küfrü Hakkında Şia'nın Görüşü

Şii alimlerinin görüşlerinin özetini içerdiği için burada Ebu-l Fütuh'un sözlerinden bir bölümünü aktarmayı uygun görüyoruz:
İblis'in bu hareketinin küfür olup bu yüzden onun kafir olduğunu söyleyenler, ayet-i kerimede geçen "kâne (idi)" kelimesini "sâre (oldu)" anlamında ele almış ve "kâne min el-kafirin"e "kafir oldu" anlamını vermişlerdir. Bu ise iki açıdan hatadır:

1- Zaruret ve bir delili olmaksızın ayetin zahirinin dışına çıkmak. 2- Söylemek küfrün parçalarındandır... Doğrusu ise ayetin zahiri anlamının ele alınmasıdır. Bu takdirde ayetin anlamı şöyle olur: "(İlk önceden de) kafirdi"; o halde "kafir oldu" şeklinde mana etmek doğru değildir. Bize göre, gerçek mümin bir delil menettiği için kafir olmaz ve o delil İslam ümmetinin, müminin ebedî sevap ve mükafata, kafirin ise ebedî ikab ve azaba uğrayacağına, bu ikisinin bir arada toplanmasının da imkansız olduğuna icma etmesidir. Çünkü imkan ve imkansızlık vüsula tabidir, ihbat (bir şeyin yok ve mahvolması) bizim nezdimizde batıldır... O halde müminin mürted olmasının imkansız oluşuna delilimiz budur. O halde İblis (Allah'ın laneti ona olsun) her zaman kafir ve münafık idi, yaptığı ibadetler de münafıkçaydı; meleklerin ise bundan haberi yoktu. Nihayet Allah Teala, Adem'e secde etmeyi emretmekle onun içindekilerinin ortaya çıkmasına vesile kıldı ve bundan sonra melekler onun münafık olduğunu bildiler.[lxxv]

[Beytül ahzan]

Ynt: İblisi Tanıyalım


İblis'in İnsandaki Tesiri
İblis ve şeytanların cisim olduklarına inananların görüşüne göre bunlar, kesafetli varlıkların derinliklerine nüfüz edebilen latif cisimlerdir. Ateşin kömüre, gül suyunun gül yaprağına, susam yağının susama işlediği gibi insanın hayvanî ruhu da vücudunun derinliklerine işleyen latif bir cisimdir. Şeytan da aynı şekilde insana nüfuz edebilir. Bu açıklama Şeytan'ın insana nasıl nüfuz ettiği hakkında verilen cevaplardan birisidir. Birçok rivayetler de bu izahı teyid etmektedirler:
Rivayette yeraldığına göre, Hz. Musa'nın İblis'le görüşmesinde aralarında geçen konuşmadan birisi şöyledir:
İblis: Ey Musa!! Etkili olmadıysa da benim hakkımda dilediğin şefaat için üzerimde hakkın vardır senin. Üç yerde beni (ve vesvesemi) hatırla: Birincisi, birisine öfkelendiğin zaman, zira bu durumda ben kanın damarlarda dolaştığı gibi sana nüfuz ve cereyan ederim..."[lxxvi]
Ehl-i Beyt İmamlarından nakledilen bazı hadislerde İblis veya şeytanın insana nasıl nüfuz ettiği beyan edilmektedir. Bu hadislere örnek olarak şu rivayeti zikredebiliriz:
"...Adem'in bir çocuğu olunca onunla birlikte İblis'in iki (veya bir) çocuğu olur ve kanın damarda aktığı gibi insana nüfuz eder. Onların mekan ve ikamet yerleri insanların göğsüdür. İnsanlara vaad verir ve onları (uzun) arzulara düşürürler, hileden başka insanlara bir haber vermezler." "her insanla birlikte bulunan bir şeytan vardır."[lxxvii]
Yakıcı ateşten yaratılan Şeytan'ın nüfuzunun nişanelerini beyan eden hadislerin sayıları fazla olduğu gibi İblis'in, insana nüfuzunun kanın damarda akışı gibi olduğunu beyan eden hadisler de oldukça fazladır:[lxxviii]
"ed-Dürr-ül Mensur" adlı kitapta kaydedilen rivayetlerde İblis'in insanda nüfuz etmesinin yollarından birinin de öfke olduğu kaydedilmiştir: İnsan öfkelenince suratı kızarır ve aşırı öfkelenince siyah olur."
Ebu Hamza-i Sumali İmam Bâkır'ın (a.s) şöyle buyurduğunu rivayet eder: "Öfke insanın kalbinde yanan, Şeytan'dan bir ateş parçasıdır. Sizlerden biriniz öfkelendiği zaman gözleri kızarır, damarları şişer ve Şeytan ona nüfuz eder."[lxxix]
Bu gibi rivayetler İblis'in ve ateşten yaratılan Şeytan'ın, insanda nüfuzunun tecellisidir.
Kısaca şu noktayı hatırlatmalıyız ki melek, idrak ve iradesi olan insanın saadet, kurb ve kemal mertebesine ulaşmasında yardımcı olan bir varlıktır. İblis ise Allah'ın yarattığı şuur ve idraki olan insanı şer ve kötülüğe çağıran, günaha sürükleyen, daha önce meleklerin arasında ve meleklerin makamında onlarla bir farkı olmayacak şekilde yaşayan, fakat insanın yaratılışından sonra meleklerden ayrılarak kötülük ve fesat tarafında yer alan, insanı doğru yoldan sapmaya ve günah işlemeye çeken bir varlıktır.
Daha önce de dediğimiz gibi İblis'in kendi soyu, cin ve insanlardan dostu ve yardımcıları vardır ve İblis onlara, bütün dünyevî meselelerde insanlara nüfuz ederek bâtılı onun gözünde hak, çirkin bir işi güzel göstermelerini emreder.
İblis, ve yardımcıları insanın kalbinde, vücudunda, mal ve çocukları gibi onun diğer hayati meselelerinde toplu veya tek olarak, hızlı veya yavaş olarak, vasıtasız veya bir vasıtayla nüfuz ettikleri halde insanlar onların huzur, nüfuz ve amellerini hissetmezler; bilakis kendileri dışında hiçbir şeyi hissetmez ve sadece kendi eylemlerini görürler. İblis'in eylemleri insanın eylemi, zatı ve cismiyle çelişmediği için onu hissetmez.
Müfessir ve muhaddislerin İblis hakkında yaptıkları araştırmalarından anlaşılan şudur ki: İblis'in faaliyet alanı insanın idraki, vesilesi de onun duygu ve hisleridir. Gerçeği olmayan vehimleri ve batıl düşünceleri insana fısıldayan İblis'tir: "...Ki o, insanların göğsüne vesvese verir (içlerine kuşku, kuruntu fısıldar) Gerek cinlerden, gerek insanlardan (olan her hannas'tan Allah'a sığınırım)"[lxxx]
Ancak bununla birlikte insan vesvese ismindeki bu kuşku ve kuruntuları, kendisi dışında bunları kendisine fısıldayan diğer bir varlığı hissetmeksizin kendisinde oluşturduğu şahsi düşünceleri bilir ve bu doğrudur; çünkü bu düşüncelerin oluşmasında şeytanların etki ve müdahelesi, normal bir müdahele ve etki gibi olsaydı düşüncemizde müstakil olmamızla uzlaşmazdı ve biz eylemlerimizin ihtiyari olduğunu hissetmezdik; zira bu takdirde ilim, ihtiyar (seçenekli olma) ve irade İblis'e nisbet verilirdi, bize değil... İblis'in insanda nüfuzu, insanın eylemiyle paralel olup insanın eylemiyle ve eyleminin kendisine nispet verilmesiyle çelişmemektedir; Evet, eğer İblis'in bu nüfuzu insanın eylemiyle parelel olmayıp birbiriyle kesişecek şekilde olsaydı, bu işi insan yaptı diyemezdik; yani insanın kendi eylemini bile kendisine nisbet veremezdik.[lxxxi]

[Beytül ahzan]

Ynt: İblisi Tanıyalım


İblis Hakkında Sözkonusu Edilebilecek Diğer Konular

Allah Teala İblis'i ve onun mahiyetini bildiği halde onu niçin yarattı? Niçin Allah Teala, İblis'e meleklerden olmadığı halde onların arasında kalmasına müsade etti? Allah Teala, İblis'in emrine baş kaldıracağını bildiği halde neden ona secde etmesini emretti? Neden Allah Teala İblis'i secdeye muvaffak etmedi? Neden insana bu kadar -kanın damarda dolaşması gibi- nüfuz etmesine izin verdi? Niçin kibirlendikten sonra onu ölümle cezalandırmadı, yok etmedi? Allah Teala'nın İblis'i atlı ve piyade ordularla güçlendirerek onu insanın bütün hayatî konularına musallat etmesinin sebebi nedir? Bunun karşısında niçin insanı da şeytan gibi normal üstü güçlerle güçlendirmedi? İnsanları aldatma sevdasını aklından geçirmemesi için neden onların yaratılışının sırrını İblis'ten gizlemedi?
Cennet mukaddes ve tertemiz olduğu halde İblis cennete nasıl girdi? İblis vesvese ve yalanla nasıl oldu da cennete girdi?
Ve insanın cevabını merak ettiği buna benzer diğer sorular.
Bu soruların cevabını müfessir ve muhaddisler kendi eserlerinde az-çok kaydetmişlerdir; bunların hepsinin cevabını özellikle el-Mizan tefsirinde, c.8, s.38-44'te bulmak mümkündür.

[Beytül ahzan]

Ynt: İblisi Tanıyalım


İblis'in Kendilerine Nüfuz Etmekten Aciz Olduğu Kimseler (Nüfuzun Engelleri)

İmam Sadık (a.s) buyuruyor ki: "İblis dedi ki, ben beş kişiye nüfuz edemem, ancak bunların dışında diğerleri benim nüfuz ve iktidarımdalar. Kendilerine nüfuz etmeye gücümün yetmediğini hissettiğim kişiler şunlardan ibarettirler:

1- Halis niyetle Allah'a dayanan ve bütün işlerinde O'na tevekkül eden kimse.
2- Tesbih ve zikri gece-gündüz devam eden (gece ve gündüzlerin çoğu saatlerini Allah'ı tesbih edip, anarak O'nu takdis eden ve O'ndan gafil olmayan kimse)
3- Kendisi için beğendiği şeyi müslüman kardeşi için beğenen kimse.
4- Bir musibetle karşılaştığında yakınıp şikayet etmeyen kimse.
5- Allah'ın kendisine nasibettiği rızka razı olan, rızkına aşırı derecede gönül bağlamayan kimse.[lxxxii]